Vì sao thời trang sẽ lặp lại sau đúng hai thập kỷ?

Đừng vội vứt bỏ những chiếc skinny jeans, bởi biết đâu hai mươi năm nữa, chúng lại trở thành món đồ được săn đón nhất.

Quần cạp trễ, chân váy mini hay những phom dáng từng làm nên diện mạo thời trang đầu những năm 2000 đang dần trở lại sau thời gian dài vắng bóng. Điều thú vị là thế hệ đón nhận chúng hôm nay phần lớn chưa từng trải qua thời kỳ hoàng kim ban đầu. Thực tế, quan niệm xu hướng ăn mặc sẽ lặp lại sau 20 năm đã tồn tại từ lâu trong giới mộ điệu, nhưng liệu hiện tượng này có thực sự tồn tại?

Nguồn gốc của những vòng lặp

Ý niệm về những mùa thời trang định kỳ bắt đầu hình thành từ thế kỷ 17, gắn liền với tham vọng củng cố quyền lực của Vua Louis XIV tại Pháp. Sau khi Hồng y Mazarin qua đời năm 1661, nhà vua ngày càng củng cố quyền kiểm soát triều đình, đồng thời biến cung điện Versailles thành trung tâm chính trị, văn hóa và xa hoa bậc nhất châu Âu. Tại đây, trang phục không chỉ phản ánh gu thẩm mỹ mà còn trở thành thước đo địa vị, quyền lực và mức độ thân cận với nhà vua. Việc được xuất hiện trong những buổi yến tiệc, lễ nghi hay sự kiện tại cung đình đồng nghĩa với cơ hội tiếp cận nhà vua và giành lấy sự ưu ái.

Tại Versailles, cuộc cạnh tranh ấy diễn ra gần như mỗi ngày. Các quý tộc phải liên tục đầu tư vào y phục, trang sức, kiểu tóc và những phụ kiện cầu kỳ để duy trì hình ảnh trước nhà vua cũng như những đối thủ trong triều. Một bộ trang phục từng giúp chủ nhân thu hút sự chú ý có thể nhanh chóng trở nên lỗi thời khi người khác xuất hiện với thiết kế mới lạ hơn. Bởi vậy, việc ăn mặc đẹp dần như trở thành khoản đầu tư bắt buộc để giới quý tộc phô diễn sự giàu có và duy trì vị thế xã hội.

Đằng sau vẻ hào nhoáng ấy là cơ chế kiểm soát tinh vi của Louis XIV. Tại Versailles, giới quý tộc càng chi tiêu để khẳng định địa vị, họ càng dễ rơi vào cảnh nợ nần và phụ thuộc vào những đặc ân, chức tước hay khoản bổng lộc do nhà vua ban phát. Nhưng để tiếp tục được hưởng những lợi ích ấy, họ lại phải duy trì sự hiện diện tại cung đình, thể hiện lòng trung thành và tham gia vào những cuộc cạnh tranh xa hoa không hồi kết. Trang phục vì thế vừa là thước đo địa vị, vừa là phương tiện để nhà vua duy trì ảnh hưởng đối với giới quý tộc.

Vị Vua Mặt Trời cũng thúc đẩy ngành dệt may và nghề thủ công trong nước, khuyến khích sản xuất những mặt hàng xa xỉ tại Pháp thay vì phụ thuộc vào hàng hóa nhập khẩu. Trong nửa sau thế kỷ 17, các quy định về trang phục, hoạt động sản xuất và việc luân phiên những mẫu mã mới dần được định hình. Đặc biệt, việc giới thiệu các thiết kế theo mùa Xuân - Hè và Thu - Đông góp phần tạo nên nhịp vận hành có tính chu kỳ cho ngành may mặc.

Như vậy, từ Versailles, thời trang dần gắn với guồng quay mới. Khi mùa này kết thúc, mùa tiếp theo phải mang đến những điều khác biệt. Nếu chu kỳ Xuân - Hè và Thu - Đông tạo ra nhịp thay đổi thường niên cho ngành công nghiệp thì lịch sử lại cho thấy những phom dáng và thẩm mỹ cũ có thể trở về sau những khoảng thời gian dài hơn. Và khoảng cách trở lại ấy thường rơi vào khoảng hai thập kỷ.

Hai mươi năm để một xu hướng trở lại

Một nghiên cứu liên ngành do Tiến sĩ Emma Zajdela và Giáo sư Daniel Abrams thuộc Đại học Northwestern (Mỹ) dẫn đầu đã tìm cách kiểm chứng quy luật này. Nhóm nghiên cứu phân tích khoảng 37.000 hình ảnh thời trang nữ từ năm 1869 đến nay, bao gồm các mẫu rập và hình ảnh trang phục được đăng tải trên tạp chí Vogue. Kết quả cho thấy thời trang nữ có những dao động lặp lại với chu kỳ trung bình khoảng hai mươi năm, trong đó độ dài gấu váy là một trong những đặc điểm thể hiện rõ nhất nhịp điệu này.

Trong thập niên 1920, phụ nữ theo đuổi phong cách Flapper với những chiếc váy ngắn ngang gối, phom dáng suông và đường eo hạ thấp. Sang thập niên 1930, váy dài hơn, ôm sát cơ thể và tôn lên đường cong nữ tính. Đến thập niên 1940, gấu váy lại được nâng cao, phom dáng trở nên gọn gàng và thực dụng hơn. Những thay đổi này cho thấy thời trang hiếm khi lặp lại nguyên vẹn kiểu dáng trong quá khứ mà được điều chỉnh, kết hợp với những yếu tố mới để phù hợp với thị hiếu từng thời kỳ.

Điều tương tự cũng diễn ra trong thời trang đương đại. Những chiếc quần jeans cạp trễ từng gắn với văn hóa đại chúng đầu những năm 2000, sau một thời gian bị thay thế bởi phom cạp cao, đã trở lại cùng làn sóng Y2K. Các thiết kế ngày nay được biến tấu với áo oversized, blazer hay trang phục mang tinh thần tối giản bên cạnh áo croptop ôm sát và những phụ kiện đặc trưng của thập niên 2000.

Đọc thêm: Y2K tái xuất sàn diễn: “điểm danh” các item thời trang của thập kỷ 2000 đang gây bão

Vì sao chúng ta lại mặc lại những món đồ cũ?

Một trong những cách lý giải cho vòng lặp hai mươi năm nằm ở tâm lý tiếp nhận cái mới. Các nhà thiết kế luôn phải giải quyết bài toán tạo ra sản phẩm đủ khác biệt để thu hút sự chú ý nhưng không quá xa lạ khiến khách hàng ngần ngại đón nhận. Một xu hướng vừa xuất hiện đã lập tức lặp lại thì khó tạo được cảm giác mới mẻ; ngược lại, thiết kế quá khác biệt với thẩm mỹ đương thời cũng khó tiếp cận thị trường.

Nghiên cứu của Northwestern liên hệ hiện tượng này với khái niệm “sự khác biệt tối ưu” trong tâm lý học. Theo đó, con người vừa muốn thể hiện cá tính riêng, vừa cần cảm giác thân thuộc và sự công nhận từ cộng đồng. Thời trang cũng vận hành theo mâu thuẫn tương tự. Một kiểu dáng có thể trở nên nhàm chán khi xuất hiện quá lâu nhưng sau một khoảng thời gian đủ dài, nó lại mang đến cảm giác mới lạ cho thế hệ sau. Với người từng mặc quần cạp trễ vào đầu những năm 2000, chúng có thể gợi nhớ giai đoạn đã qua. Nhưng với những người trẻ chỉ biết đến thời kỳ ấy qua phim ảnh và văn hóa đại chúng, đây lại là phong cách mới thôi thúc bản thân khám phá.

Dẫu vậy, quy luật hai mươi năm đang ngày càng trở nên phức tạp hơn trước, không còn là thước đo duy nhất để lý giải sự trở lại của các xu hướng. Từ sau thập niên 1980, bức tranh thời trang ngày càng trở nên đa dạng khi nhiều phong cách cùng tồn tại. Trong giai đoạn trước, độ dài váy thường thay đổi theo xu hướng chủ đạo, còn ngày nay, váy siêu ngắn, chân váy midi và váy maxi có thể xuất hiện song song trên sàn diễn lẫn đường phố. Xã hội hiện đại ngày càng cởi mở và dung nạp đa dạng bản sắc, khiến người mặc có nhiều lựa chọn hơn, không nhất thiết phải chạy theo một phom dáng hay thẩm mỹ đang thịnh hành.

Mạng xã hội tiếp tục làm thay đổi tốc độ lan truyền và vòng đời của các xu hướng. Trào lưu retro hay thẩm mỹ Y2K có thể nhen nhóm trở lại chỉ sau một video viral trên TikTok hay bài đăng Instagram của influencer. Những xu hướng cũ vì thế không nhất thiết phải chờ đủ hai mươi năm mới có cơ hội tái xuất. Chu kỳ thời trang ngày nay trở nên linh hoạt hơn, với nhiều làn sóng giao thoa và biến đổi khó dự đoán.