Sự kiện Versailles 1973: Đêm nước Mỹ bước ra khỏi cái bóng Paris

Tại Điện Versailles - biểu tượng cho sự huy hoàng của vương triều Pháp vào những năm 1970, đã rơi vào tình trạng xuống cấp trầm trọng. Để huy động kinh phí trùng tu, Gérald Van der Kemp, giám đốc chuyên trách của Versailles, đã tìm đến nhà báo Eleanor Lambert, cũng là người sáng lập Tuần lễ thời trang New York và Met Gala, nhằm tổ chức một đêm dạ tiệc gây quỹ kết hợp trình diễn thời trang, với sự góp mặt của những bộ óc sáng tạo xuất chúng đến từ hai bờ Đại Tây Dương. Sự kiện này sau đó đã được John B. Fairchild, tổng biên tập của tạp chí WWD gọi là “Cuộc chiến Versailles” (The Battle of Versailles).

Khởi nguồn của kinh đô thời trang

Kể từ thế kỷ XVII, dưới triều đại của Louis XIV, nước Pháp đã thiết lập định nghĩa độc tôn về cái đẹp. Vị “Vua Mặt Trời” đã biến thời trang thành nền công nghiệp quốc gia bằng cách cấm nhập khẩu vải vóc ngoại quốc, bắt buộc giới quý tộc phải khoác lên mình những thớ vải nhung dày nặng, cùng những chiếc khuy nạm đá quý sản xuất hoàn toàn tại Pháp. Đồng thời, ông khai sinh ra các trung tâm savoir-faire (kỹ nghệ thủ công) danh tiếng như lụa Lyon hay ren Alençon, và là người đầu tiên phân định thời trang theo mùa (Xuân-Hè và Thu-Đông).

Tiếp nối tinh thần đó, thế kỷ XVIII chứng kiến một Vương hậu Marie Antoinette với tư duy thời trang phá cách. Bà là người mở đường cho xu hướng tối giản khi diện chiếc đầm chemise bằng vải muslin trắng do Rose Bertin thiết kế. Các nhà phê bình thời điểm đó cho rằng chiếc đầm trông không khác nào đồ lót hơn là một bộ trang phục hoàng gia chuẩn mực. Tuy nhiên, hình ảnh này nhanh chóng “càn quét” tủ đồ phụ nữ giới thượng lưu, đặt nền móng cho xu hướng họa tiết hoa và boho-chic của giới quý tộc Âu Mỹ sau này.

Đến giữa thế kỷ XIX, Charles Frederick Worth khai sinh ra khái niệm Haute Couture tại Paris. Tiếp đó, Worth mang đến một thay đổi cách mạng khi thay thế các ma-nơ-canh gỗ vô hồn bằng người mẫu sống để trình diễn trang phục trong các salon. Bước đi tiên phong này đã đặt nền móng đầu tiên cho hình thức fashion show hiện đại, biến nhà thiết kế từ một thợ may thuần túy trở thành một nghệ sĩ có tiếng nói. Kể từ cột mốc ấy, Paris chính thức vươn lên thành kinh đô thời trang, định đoạt gu thẩm mỹ của nhân loại. Từ những công nương hoàng tộc, các phu nhân chính khách cho đến giới thượng lưu đều hướng mắt về các salon Paris để được may đo phục trang.

Đọc thêm: Những con số làm nên định nghĩa về Haute Couture

“Kẻ học việc”

Ngược lại, thời trang Mỹ thời kỳ đó được xem như một kẻ đi sau, một xưởng gia công quy mô lớn chuyên sao chép các thiết kế từ Paris. Các công ty Mỹ đã trả một khoản phí bản quyền để có quyền tiếp cận, đo đạc và cắt may lại các phom dáng của các nhà mốt Pháp.

Mỗi khi bước lên thảm đỏ Oscars hay xuất hiện tại các buổi tiệc xa hoa, những đại minh tinh nước Mỹ tìm đến các nhà mốt Pháp. Elizabeth Taylor, Marilyn Monroe cho đến Grace Kelly, tất cả đều biến thảm đỏ Hollywood thành sàn diễn của nhà mốt châu Âu. Trong khi đó, các thiết kế gắn mác “Made in USA” gắn liền với định kiến về dòng quần áo may sẵn để mặc thường ngày.

Nhà phê bình thời trang từng đoạt giải Pulitzer, Robin Givhan, nhận định việc năm nhà thiết kế Mỹ được mời đứng chung sân khấu với các tên tuổi Pháp khi ấy là một sự kiện mang tính lịch sử. Nước Pháp cử những “vị thần” trên đỉnh Olympus của mình: Yves Saint Laurent, Hubert de Givenchy, Pierre Cardin, Emanuel Ungaro, và Marc Bohan, giám đốc sáng tạo của Christian Dior. Đối trọng với họ là năm cái tên đại diện cho tinh thần Mỹ: Oscar de la Renta, Halston, Bill Blass, Anne Klein, và Stephen Burrows.

Sự đối đầu này không đơn thuần là câu chuyện của những cái tên, mà là sự va chạm giữa hai hệ tư tưởng thẩm mỹ cuối thập niên 70. Nếu người Pháp kiên quyết với phom dáng mang cấu trúc phức tạp, tôn thờ sự xa xỉ xa rời đại chúng, thì người Mỹ lại mang đến hơi thở của sự tự do với những bộ trang phục giải phóng hình thể, mang tính ứng dụng cao.

Cuộc chiến Versailles

Đêm 28 tháng 11 năm 1973, Điện Versailles chìm trong cái lạnh thấu xương của mùa Đông nước Pháp. Nhà hát Hoàng gia - khu vực được chọn làm sân khấu, vốn không được trang bị hệ thống thông gió và sưởi ấm đã khiến các người mẫu liên tục rùng mình trong những bộ váy mỏng manh.

Khi tấm màn nhung được kéo lên, khán giả chứng kiến hai thế giới thời trang biệt lập cùng hiện diện trên một sân khấu.

Đội chủ nhà mở màn bằng một không gian tựa như vở nhạc kịch cổ điển kéo dài hàng giờ đồng. Họ chi tới 30.000 USD cho các đạo cụ sân khấu, huy động dàn nhạc giao hưởng gồm 40 nhạc công, cùng sự góp mặt của huyền thoại ballet Rudolf Nureyev và siêu sao Josephine Baker. Sàn diễn chìm đắm trong những thiết kế đầm dạ hội bằng lụa taffeta với phom dáng corset siết chặt. Từng thớ vải lụa là ấy dẫu lộng lẫy nhưng vô tình khóa chặt hình thể người phụ nữ vào những khuôn mẫu mực thước, buộc người mẫu phải bước đi thật chậm rãi.

Đọc thêm: Những nhân vật tạo nên bối cảnh thời trang thập niên 70 tại Mỹ

Đáp lại sự vương giả đó, phái đoàn Mỹ mang đến cơn lốc nhịp điệu. Âm nhạc vang lên từ một chiếc băng cassette. Cũng chẳng có đạo cụ, họ chỉ có những ánh đèn rọi thẳng xuống sàn diễn trống rỗng. Người Mỹ thổi vào thánh đường cổ kính hơi thở phóng khoáng của thời đại qua những chiếc đầm jersey suôn mềm nương nhẹ theo từng đường cong cơ thể cùng các dải màu tương phản.

Những gì thiếu hụt về mặt vật chất được người Mỹ bù đắp trọn vẹn bằng năng lượng con người. Dưới sự biên đạo của Kay Thompson, 36 người mẫu Mỹ bước ra sân khấu, trong đó có 10 người mẫu da màu, một hiện tượng chưa từng có tiền lệ trong lịch sử thời trang cao cấp lúc bấy giờ. Họ không bước đi như những ma-nơ-canh vô hồn đang phô bày phục trang dưới ánh nhìn thẩm định của hàng ghế khán giả. Những Pat Cleveland, Bethann Hardison, Alva Chinn, Billie Blair đã khiêu vũ, sải những bước đi tự do, cười đùa và tương tác với khán giả, hoàn toàn nhập tâm vào câu chuyện họ đang kể.

Donna Karan, khi ấy là trợ lý cho Anne Klein kể lại sự kinh ngạc của người Pháp: “Họ hoàn toàn bị sốc trước trang phục của người Mỹ. Họ tự hỏi tại sao chúng tôi không khâu những hàng móc khóa phức tạp mà chỉ khoác nó lên người. Người Mỹ lúc đó đã đi trước thời đại quá xa với tư duy tối giản và tiện dụng”.

Khoảnh khắc lịch sử sang trang

Khi nốt nhạc cuối cùng từ chiếc băng cassette tắt hẳn, một cơn địa chấn bùng nổ. Giới tinh hoa Paris vốn kiệm lời, nay đã không thể kiềm chế sự phấn khích. Họ đứng dậy, dậm chân xuống sàn nhà hát và hét lớn “Bravo!”.

Marcellas Reynolds, tác giả cuốn Supreme Models, chia sẻ: “Trước khi sự kiện diễn ra, ai cũng nghĩ đây là một trò đùa và người Pháp chắc chắn sẽ giành chiến thắng tuyệt đối. Nhưng rốt cuộc, những kẻ bị đánh giá thấp lại lật đổ mọi dự đoán”. Sự trang trọng, nghiêm nghị truyền thống của Paris đã bị đánh bại bởi sự sống động, phóng khoáng của New York.

“Cuộc chiến Versailles” không đơn thuần là chiến thắng trong một đêm diễn, mà là bước ngoặt tái định hình tư duy của ngành công nghiệp thời trang toàn cầu. Sau cột mốc ấy, vị thế của thời trang Mỹ đã thay đổi vĩnh viễn. Các công ty và nhà phân phối lớn trên thế giới, vốn trước đây chỉ sùng bái các nhà mốt Pháp, bắt đầu đổ dòng vốn khổng lồ để săn đón những cái tên thuần Mỹ như Oscar de la Renta hay Bill Blass.

Sự công nhận dành cho dòng hàng may sẵn và thời trang thể thao của Mỹ đã buộc các nhà mốt Pháp học hỏi cách họ thương mại hóa thời trang. Quan trọng hơn cả, chiến thắng này đã nâng vị thế và mở ra chương mới cho sự nghiệp quốc tế của những siêu mẫu da màu, tạo tiền đề để năm 1979, Hubert de Givenchy trở thành nhà mốt Haute Couture đầu tiên sử dụng dàn người mẫu hoàn toàn là người da màu.

Nhưng có lẽ, di sản lớn nhất của Versailles 1973 chính là giá trị tinh thần để lại cho thế hệ sau. Sự kiện này đã cởi bỏ hoàn toàn gánh nặng tâm lý cho các nhà thiết kế Mỹ tiếp nối như Michael Kors, Marc Jacobs hay Alexander Wang. Họ không còn phải mang nỗi tự ti của kẻ đi sau, không còn phải thao thức với nỗi dằn vặt phải “chứng minh bản thân xứng đáng với các tiêu chuẩn của Paris” như những vị tiền nhiệm. “Tôi nghĩ họ hoàn toàn được giải phóng khỏi áp lực đó và mang một niềm tự hào mãnh liệt về tinh thần thời trang Mỹ”, Givhan đúc kết.