Chuyển mình từ món nội y truyền thống, áo yếm lưu giữ câu chuyện về những đổi thay trong quan niệm thẩm mỹ và sự giao thoa văn hóa qua nhiều thế hệ.
Nguồn gốc chính xác của áo yếm đến nay vẫn còn nhiều cách lý giải bởi trang phục này đã xuất hiện từ lâu và gắn bó sâu sắc với đời sống dân gian. Một số tài liệu cho rằng áo yếm có từ thời Lý, khoảng thế kỷ XI đến XIII. Một cách lý giải khác dựa trên nghệ thuật chèo, cho rằng yếm có từ thời Đinh, khi Ưu bà Phạm Thị Trân truyền dạy cho các con hát trong triều mặc váy áo để hở cái yếm.
Về cấu tạo, chiếc yếm truyền thống thường được cắt từ một mảnh vải vuông nhỏ, phần phía trên khoét làm cổ, phổ biến với hai kiểu cổ xây có đường khoét tròn và cổ xẻ dáng chữ V. Những dải dây phía trên được buộc sau gáy, trong khi hai dây bên hông vòng ra sau lưng để cố định trang phục. Kết cấu này giúp yếm che phần ngực và bụng trên, đồng thời để lộ vai, cánh tay và phần lưng của người mặc. Tùy theo chất liệu, màu sắc và cách trang trí, yếm có thể mang nhiều tên gọi như yếm trắng, yếm nâu, yếm đào, yếm thắm hay yếm cổ xây, cổ xẻ.
Yếm xưa trong nếp sống Việt
Trong đời sống xưa, những khoảng cơ thể để lộ khi mặc yếm gắn với điều kiện khí hậu và nhu cầu sinh hoạt thường ngày. Theo Bách khoa Toàn thư Việt Nam, yếm vốn là món đồ mặc bên trong, nhưng vào những ngày hè oi bức, phụ nữ có thể mặc yếm như trang phục bên ngoài. Cách mặc này đặc biệt thuận tiện khi làm việc đồng áng hoặc sinh hoạt tại nhà với thiết kế gọn nhẹ giúp cơ thể thoáng mát, không vướng víu khi vận động.
Theo quan niệm “y phục xứng kỳ đức” của xã hội phong kiến, chất liệu và màu sắc của yếm cũng phần nào phản ánh điều kiện kinh tế và địa vị của người mặc. Vào thời Hậu Lê, những người phụ nữ quanh năm bán mặt cho đất, bán lưng cho trời gắn bó đời mình với chiếc yếm cổ xây từ vải thô, nhuộm nâu sồng từ vỏ cây, bền bỉ và mộc mạc như mảnh đất quê hương. Yếm của các tiểu thư nơi lầu son gác tía lại làm từ lụa, lĩnh, sa hoặc nhiễu được dệt từ các làng nghề danh tiếng như Vạn Phúc hay La Khê… cùng các chi tiết dây trang trí tết thành hình lưới quả trám. Những phụ nữ khá giả còn đính ngọc ở phần cổ yếm.
Màu sắc của chiếc yếm cũng mang những quy ước riêng. Tư liệu về trang phục Thăng Long được nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến dẫn lại ghi nhận con gái quan lại thường mặc yếm đại hồng, với sắc đỏ được cho là có khả năng xua đuổi tà ma trong tín ngưỡng dân gian. Phụ nữ làm nghề ca kỹ mặc yếm màu hoa đào, màu được cho là lẳng lơ, không đứng đắn của xã hội đương thời.
Việc mặc yếm còn chịu sự chi phối của tập quán và phép tắc từng vùng. Ở một số vùng nông thôn Bắc Bộ, phụ nữ có thể mặc yếm khi đi lại trong làng xóm mà không bị dị nghị. Trái lại, tại Thăng Long, đặc biệt với những cô gái chưa chồng, việc chỉ mặc độc chiếc yếm ra đường thường bị xem là thiếu nền nếp. Khi xuất hiện nơi công cộng, họ thường khoác thêm áo cánh hoặc áo ngũ thân bên ngoài. Một cách ăn mặc được ghi nhận ở phụ nữ Kinh kỳ là kết hợp yếm với áo ngũ thân năm khuy nhưng chỉ cài bốn khuy phía dưới để hở phần cổ áo và thấp thoáng chiếc yếm bên trong.
Chính trong cách phối lớp trang phục ấy, chiếc yếm thấp thoáng dưới lớp áo cánh hay tà áo tứ thân, để lại những khoảng nhung nhớ khó phai. Nhà nghiên cứu Nguyễn Mạnh Tuấn từng nhận xét yếm là phần trang phục “vừa che vừa tôn nét mềm mại của người phụ nữ Việt”. Có lẽ cũng bởi vẻ đẹp vừa dịu dàng vừa gợi nhiều liên tưởng ấy mà sắc “yếm đào”, “yếm thắm” đi vào ca dao, dân ca với những lớp lang ý nghĩa về thân phận người phụ nữ:
“Thân em như dải yếm đào
Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai”
Dải yếm mềm mại, đẹp đẽ nhưng có thể bị cuốn đi giữa chốn đông người cũng giống như người phụ nữ xưa phải phó mặc cuộc đời vào tay người khác. Có khi chiếc yếm lại hóa thành tín vật hẹn ước thủy chung của đôi lứa yêu nhau:
“Hoa cúc vàng nở ra hoa cúc tím
Em lấy chồng rồi trả yếm cho anh”
Nét duyên của chiếc yếm lọt vào tầm mắt của những người phương Tây đến Bắc Kỳ vào cuối thế kỷ XIX. Trong hồi ký Trente mois au Tonkin (Ba mươi tháng ở Bắc Kỳ), đăng trên tạp chí Le Tour du monde năm 1889, bác sĩ quân y người Pháp Charles-Édouard Hocquard ghi chép về diện mạo của phụ nữ Hà Nội: “Chỉ có một mảnh vải đơn sơ trước ngực nhưng nó làm cho cánh đàn ông phải suy nghĩ, nhất là khi các cô gái thắt chiếc dây ở ngang lưng một cách lỏng lẻo”. Cái nhìn tò mò, pha lẫn đánh giá từ bên ngoài ấy cũng báo trước những thay đổi trong quan niệm về trang phục phụ nữ Việt ở đầu thế kỷ XX.
Y phục phụ nữ Việt chuyển mình vào đầu thế kỷ XX
Khoảng năm 1900-1930, Việt Nam bắt đầu chịu ảnh hưởng mạnh từ phương Tây qua thời kỳ Pháp thuộc. Khi xã hội thuộc địa bước vào quá trình đô thị hóa, văn hóa Pháp ngày càng hiện diện sâu rộng tại các thành phố như Hà Nội và Sài Gòn, phụ nữ có thêm nhiều cơ hội xuất hiện trong những không gian công cộng mới như trường học, công sở, cửa hiệu và những địa điểm giải trí. Lúc này, váy, áo sơ mi, quần tây cùng những quan niệm mới về “ăn mặc đoan trang, lịch sự” dần du nhập, trở thành cách thể hiện lối sống và hình ảnh người phụ nữ hiện đại.
Theo nghiên cứu Wearing Modernity: Lemur Nguyễn Cát Tường, Fashion, and the “Origins” of the Vietnamese National Costume (2016) của học giả Martina ThucNhi Nguyễn, báo chí Việt Nam thập niên 1920-1930 sôi nổi bàn luận về “thời trang hiện đại”, trong đó mức độ che phủ cơ thể được xem là thước đo của đạo đức và trình độ văn hóa thị dân. Những cải cách y phục của họa sĩ Nguyễn Cát Tường với bút danh Lemur được giới thiệu trên báo Phong Hóa từ năm 1934 đã khơi lên nhiều ý kiến trái chiều. Trên số 86, ra ngày 23/2/1934, ông viết: “Quần áo tuy dùng để che thân thể, nhưng có thể như tấm gương phản chiếu trình độ trí thức một nước”.
Từ quan niệm ấy, vị họa sĩ vừa viết bài phân tích những ưu, khuyết điểm trong y phục phụ nữ đương thời, vừa đề xuất các hướng cải cách từ áo ngũ thân. Ông cho rằng cổ áo đứng không thực sự cần thiết trong khí hậu nóng ẩm, còn phần tay áo quá chật gây bất tiện khi vận động. Vì vậy, các thiết kế Lemur được biến đổi linh hoạt để phù hợp với thời tiết và tạo sự thoải mái khi mặc, với đa dạng kiểu dáng: có cổ hoặc không cổ, tay dài, tay ngắn đến không tay; vai bồng hoặc vai xẹp, cổ tay loe hoặc suông, có khuy hoặc không khuy, vạt dài hoặc ngắn. Đến năm 1937, hiệu may Lemur còn giới thiệu thêm áo vai chéo (sau này gọi là vai Raglan), áo đi xe đạp và áo cô dâu.
Ông đồng thời thay đổi phom quần, đề xuất thu gọn phần ống từ hông đến đầu gối rồi loe dần xuống mắt cá chân: “Từ cạp đến đầu gối nên thu hẹp bớt để vừa khít với thân hình, như thế những vẻ đẹp thiên nhiên của từng người mới lộ ra được. Còn từ đầu gối trở xuống đến chân, hai ống quần lại phải may rộng dần ra để khi đi đứng cái dáng điệu của các bạn được tăng thêm vẻ nhẹ nhàng”.
Tuy nhiên, những cải cách của Nguyễn Cát Tường cũng làm dấy lên nhiều tranh luận trên tờ Ngày Nay và các tờ báo đương thời. Như nhà nghiên cứu Martina Thucnhi Nguyen dẫn lại, những người phản đối cho rằng bộ trang phục ấy “không tả Việt Nam thuần chất vì cái áo này lai Pháp, lai tùm lum”. Tờ Ngày Nay số 5 ra ngày 10/3/1935 ghi lại vụ người phụ nữ lớn tuổi dùng dao rạch áo của một cô gái mặc áo Lemur tại hội chợ ở Sài Gòn, phản ánh sự va chạm giữa quan niệm ăn mặc cũ và mới trong xã hội đương thời.
Song song với việc cải tiến y phục bên ngoài, nhu cầu thay đổi lớp áo mặc bên trong cũng dần được đặt ra. Theo tác giả Lê Công Sơn, nhận thấy áo dài Lemur khó tôn dáng khi phụ nữ mặc trong lớp áo yếm, họa sĩ Nguyễn Cát Tường đã tìm đến chủ hiệu Cự Chung ở phố Hàng Bông, Hà Nội, để đề nghị sản xuất loại áo lót giúp nâng đỡ vòng ngực. Nhận được sự đồng ý, “người hối hả vẽ mẫu, người mang đi dệt, đến năm 1935 thì những chiếc áo “coóc-sê” đầu tiên xuất xưởng”. Nhờ được sản xuất trong nước với mức giá dễ tiếp cận, loại áo này mang đến cho phụ nữ lựa chọn nội y mới, đồng thời giúp họ tự tin hơn khi diện những chiếc áo dài Lemur tân thời. Trong quá trình ấy, chiếc yếm dần mất đi vị trí vốn có trong tủ đồ phụ nữ, từng bước nhường chỗ cho áo ngực và những kiểu trang phục mới phù hợp hơn với quan niệm thẩm mỹ đang thay đổi.
Đọc thêm: Phong trào cải cách y phục phụ nữ lối mới kiểu “áo dài Le Mur”
Giữa ranh giới truyền thống và cách tân
Từ sau năm 1975, hình ảnh yếm ít xuất hiện phổ biến trong tủ đồ nữ giới, chủ yếu còn được lưu giữ qua tư liệu, các hoạt động trình diễn và những dịp tái hiện trang phục truyền thống. Phải đến những năm 2010, áo yếm mới dần trở lại trong đời sống đại chúng, trở thành chất liệu cho thời trang, phim ảnh và âm nhạc đương đại.
Năm 2013, bộ phim Mỹ nhân kế của đạo diễn Nguyễn Quang Dũng đưa áo yếm trở lại màn ảnh với diện mạo táo bạo để xây dựng hình tượng mỹ nhân vừa quyến rũ vừa mạnh mẽ. Lấy bối cảnh tại tửu điếm Đường Sơn Quán, nơi những nữ sát thủ ẩn mình dưới thân phận kỹ nữ, phim sử dụng yếm và váy đụp làm trang phục chủ đạo, biến tấu với những đường khoét sâu, phần lưng để trần và chân váy xẻ cao.
Ba năm sau, MV Bánh trôi nước (2016) của Hoàng Thùy Linh tiếp tục đưa hình ảnh trang phục truyền thống đến gần hơn với khán giả trẻ qua tinh thần dân gian đương đại. Trong số 20 bộ trang phục được stylist Hoàng Ku chuẩn bị, có những thiết kế váy cổ yếm thuộc bộ sưu tập Viên mãn của nhà thiết kế Thủy Nguyễn, kết hợp cổ yếm với họa tiết tranh dân gian Đông Hồ, đi cùng mấn đội đầu và vòng kiềng.
Khi trở lại trong các sản phẩm văn hóa đại chúng, áo yếm cũng vấp phải những ý kiến trái chiều về cách tái hiện và mức độ gợi cảm. Năm 2017, bộ phim truyền hình Thương nhớ ở ai gây tranh cãi khi các diễn viên nữ xuất hiện trong những chiếc yếm mỏng mà không mặc nội y. Hình ảnh này khiến một bộ phận khán giả cho rằng phục trang quá táo bạo, chưa phù hợp với hình dung của họ về trang phục phụ nữ Việt thời bấy giờ. Trước những phản ứng ấy, đạo diễn Lưu Trọng Ninh giải thích rằng lựa chọn này tái hiện cách ăn mặc của phụ nữ nông thôn xưa, thời điểm áo yếm vẫn được sử dụng như lớp nội y.
Đến tháng 5/2023, show diễn New Tradition của nhà thiết kế Tường Danh tiếp tục đưa áo yếm vào tâm điểm tranh luận trên sàn diễn thời trang. Một số người mẫu đội nón quai thao, diện những thiết kế lấy cảm hứng từ yếm và áo dài với đường cắt xẻ táo bạo, để lộ phần lớn lưng và vòng ba, khiến chương trình vấp phải tranh cãi về tính phù hợp của trang phục. Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM sau đó vào cuộc xác minh, xử phạt hành chính các đơn vị liên quan do vi phạm quy định về tổ chức biểu diễn.
Bên cạnh những cách diễn giải áo yếm từ góc nhìn di sản, thời trang đương đại còn cho thấy những biến thể khác của yếm, nổi bật trong đó là halter top - kiểu áo có phần dây buộc hoặc vòng qua cổ, để hở vai và lưng trên. Halter top trở nên phổ biến trong thời trang phương Tây từ khoảng giữa thế kỷ XX (thập niên 1940-1950), gắn với đồ bơi và trang phục dạ hội. Đến thập niên 1970, kiểu áo này gắn với văn hóa disco, thường đi cùng quần ống loe và những chất liệu bắt sáng. Cuối thập niên 1990, đầu những năm 2000, halter top trở thành hình ảnh tiêu biểu của thời trang Y2K, gắn với văn hóa nhạc pop và phong cách ăn mặc phóng khoáng của giới trẻ.
Đọc thêm: Vì sao thời trang sẽ lặp lại sau đúng hai thập kỷ?
Áo yếm trong những biến tấu đương đại
Khi xu hướng Y2K trở lại trong những năm gần đây, áo cổ yếm trở thành phom dáng được ưa chuộng và biến tấu theo nhiều cách khác nhau. Nhiều thương hiệu nội địa tìm cách đưa cấu trúc áo yếm truyền thống vào ngôn ngữ thời trang mới nhưng vẫn giữ lại những đặc điểm nguyên bản như phần thân che ngực, dây buộc sau gáy và khoảng lưng trần. Lalin giới thiệu những mẫu yếm mang nét nữ tính truyền thống, khai thác phom cổ Hạc cùng các chi tiết mang cảm hứng dân gian. THOME lại kết hợp phom yếm với cổ sơ mi hiện đại cùng những dải dây thắt phía sau. Trong khi đó, mẫu áo dài yếm của December Chris sử dụng chất liệu taffeta có độ ánh nhẹ, kết hợp kỹ thuật đắp lưới để tạo nên những đường nét sắc sảo trên thân áo.
Với bộ sưu tập Yếm Đông giới thiệu tại Harbin Fashion Week 2024, nhà thiết kế Thủy Nguyễn kết hợp cảm hứng từ áo yếm và áo dài, sử dụng chất liệu nhung, gấm trên những phom dáng được làm mới. Bên cạnh việc giữ lại phần thân yếm kín đáo, mềm mại, thương hiệu thử nghiệm kỹ thuật chần bông và những đường cắt thẳng để tạo hình trang phục. Một số thiết kế đưa cả lớp lót ra bên ngoài làm điểm nhấn trang trí, đồng thời tận dụng những mảnh vải thừa để tạo họa tiết và kết cấu mới.
Ở hướng khai thác gai góc hơn, La Lune đưa áo yếm vào thế giới thời trang vị lai, avant-garde với những cấu trúc rách xước, đường cắt phá cách và phụ kiện mang hơi thở hiện đại. Chiếc yếm xuất hiện trên poster MV Gieo Quẻ của Hoàng Thùy Linh do nhà thiết kế Quách Đắc Thắng thực hiện sử dụng vải gấm dệt nổi họa tiết Á Đông, kết hợp kỹ thuật đan xen lấy cảm hứng từ hình ảnh quạt nan Việt Nam, tạo nên bề mặt giàu tính thủ công nhưng vẫn mang diện mạo mới mẻ.
Mangata và FANCì Club lại khai thác phom cổ yếm qua những thiết kế corset ôm sát cơ thể, với phần cổ khoét sâu cùng các chi tiết dây đan. Cấu trúc này cũng được mở rộng trên những mẫu đầm yếm corset, kết hợp nét gợi cảm của áo yếm với phom dáng định hình của corset hiện đại.
Comments
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên bình luận!
Bạn phải đăng nhập để bình luận.