Yayoi Kusama và vũ trụ không hồi kết của di sản chấm bi

Ngày 14/8 vừa qua, tại một bệnh viện ở Tokyo, Yayoi Kusama - người phụ nữ đã âm thầm sống hàng chục năm trong một bệnh viện tâm thần Nhật Bản trước khi trở thành hiện tượng toàn cầu ở tuổi ngoài 80 đã qua đời ở tuổi 97. Tin buồn được studio của bà cùng công ty Yayoi Kusama Inc. công bố trên website chính thức vào ngày 27/8. Nguyên nhân tử vong, theo phòng tranh đại diện lâu năm David Zwirner là suy đa tạng.

Trong lời tưởng niệm, David Zwirner khẳng định di sản của Yayoi đã in dấu sâu đậm lên lịch sử của chủ nghĩa tối giản, pop art và nghệ thuật trình diễn, trước khi những sắp đặt quy mô lớn của bà, một mình, mở ra cả một thể loại mới mà giới nghệ thuật ngày nay gọi là “nghệ thuật trải nghiệm”. Suốt sự nghiệp trải dài hơn bảy thập kỷ, thực hành của bà len lỏi qua hội họa, vẽ tay, cắt dán, điêu khắc, trình diễn, điện ảnh, in ấn và sắp đặt - một phổ sáng tạo hiếm nghệ sĩ nào chạm tới trọn vẹn.

Sinh năm 1929 tại Matsumoto, tỉnh Nagano, Yayoi Kusama chuyển đến New York năm 1957, nhanh chóng đặt mình vào trung tâm của làn sóng nghệ thuật quốc tế, sánh vai cùng những cái tên như Andy Warhol, Claes Oldenburg hay Jasper Johns. Bà là một trong những phụ nữ Nhật Bản đầu tiên rời quê hương để theo đuổi con đường nghệ thuật tại phương Tây - một quyết định táo bạo với một tâm hồn vốn mong manh, luôn ra vào các cơ sở điều trị tâm thần suốt nhiều thập kỷ.

Chấm bi - ngôn ngữ của một tâm hồn không ngừng dao động

Yayoi Kusama bắt đầu vẽ những chấm bi từ năm lên mười, và bà luôn khẳng định mình chỉ đang vẽ lại đúng những gì mình nhìn thấy: một thế giới phủ kín những đốm sáng, hệ quả của những ảo giác đeo bám bà từ thuở thơ ấu. Motif ấy sau này lan tỏa khắp mọi bề mặt bà chạm tới từ tấm toan, thân cây, cả căn phòng, cho đến chính cơ thể con người. Những nét cọ lặp đi lặp lại trên các bức “infinity net”, những quả bí ngô khổng lồ cam-đen chấm bi, những căn phòng gương lấp lánh ánh đèn tưởng như kéo dài đến vô tận - tất cả đều là một hình thức tự sự, nơi nghệ thuật vừa là phương tiện sinh tồn của bà, vừa là tấm gương phản chiếu vị trí nhỏ bé của mỗi con người giữa vũ trụ bao la.

“Chấm bi thật tuyệt diệu”, bà từng chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn với Associated Press năm 2012, xuất hiện với mái tóc bob cam đặc trưng và bộ trang phục chấm bi quen thuộc.

Với giọng điệu vừa trẻ thơ vừa dứt khoát, bà nói thêm rằng mình muốn vẽ thêm hàng nghìn bức tranh nữa, nhiều nhất có thể, và sẽ tiếp tục cầm cọ cho đến hơi thở cuối cùng.

Ít ai ngờ rằng người phụ nữ từng chọn sống hẳn trong một bệnh viện tâm thần lại trở thành nghệ sĩ nữ còn sống có tác phẩm đắt giá nhất thế giới trên thị trường đấu giá. Năm 2014, bức “White No. 28” (1960) thuộc loạt tranh “infinity net” được gõ búa tại Christie’s New York với giá 7,1 triệu USD, đưa Kusama lên vị trí ấy. Kỷ lục sau đó tiếp tục bị chính bà xô đổ: năm 2022, tác phẩm “Untitled (Nets)” được bán tại Phillips với giá 8,5 triệu bảng Anh, trở thành tác phẩm đắt giá nhất của bà từng được giao dịch công khai. Phần lớn những bức tranh đạt giá kỷ lục đều là các tác phẩm “infinity net” thời kỳ đầu, được vẽ trong những năm tháng New York sục sôi của thập niên 1960 - giai đoạn bà vừa sáng tác với tốc độ chóng mặt, vừa tham gia các buổi trình diễn gây chấn động giới nghệ thuật.

Chấm bi bước vào thế giới thời trang cao cấp

Nếu giới sưu tầm nghệ thuật tôn vinh Kusama bằng những con số triệu đô, thì công chúng đại chúng lại biết đến bà nhiều nhất qua một cái tên khác: Louis Vuitton. Cuộc hợp tác đầu tiên giữa hai bên ra mắt năm 2012, phủ chấm bi lên những chiếc túi kinh điển của nhà mốt Pháp và biến motif ám ảnh của Kusama thành biểu tượng đường phố toàn cầu. Đúng một thập kỷ sau, tháng 1/2023, bộ sưu tập thứ hai mang tên “Creating Infinity” chính thức trình làng dưới bàn tay giám đốc sáng tạo Nicolas Ghesquière - lần này với quy mô đồ sộ hơn nhiều: gần 400 sản phẩm trải khắp thời trang nam nữ, túi xách, trang sức và cả nước hoa, đồng loạt xuất hiện tại 460 cửa hàng Louis Vuitton trên toàn thế giới.

Chiến dịch quảng bá quy tụ dàn siêu mẫu đình đám như Gisele Bündchen, Christy Turlington, Bella Hadid cùng phần trình diễn của ca sĩ Justin Timberlake, trong khi hình ảnh động của chính Kusama - với mái tóc bob đỏ và ánh mắt xuyên thấu được dựng thành ma-nơ-canh chuyển động đặt tại các ô cửa kính flagship từ Tokyo, New York cho đến London và Paris. Theo bà Delphine Arnault, người giám sát mảng sản phẩm của Louis Vuitton, đây là cuộc gặp gỡ giữa hai xưởng sáng tạo cùng ám ảnh với sự hoàn hảo trong ý tưởng, thực thi và tay nghề thủ công.

Nhưng Louis Vuitton chỉ là đỉnh cao dễ thấy nhất trong một hệ sinh thái thương mại rộng lớn hơn mà Yayoi Kusama đã dày công xây dựng ở những năm tháng cuối đời. Chấm bi của bà xuất hiện trên tách trà, áo phông, móc khóa, cho đến những phiên bản thu nhỏ của chính gương mặt bà được trưng bày trong tủ kính các cửa hàng - một chiến lược biến nghệ thuật vị nghệ thuật thành nghệ thuật vị đại chúng, không hề làm loãng đi giá trị nghệ thuật gốc, mà ngược lại, còn khuếch đại nó ra toàn cầu.

Dẫu điềm tĩnh và ít nói ngoài đời, Yayoi Kusama chưa bao giờ do dự khi bảo vệ tầm nhìn của mình. Bà không chỉ kiên trì theo đuổi phong cách ấy suốt hơn bảy thập kỷ, mà còn khéo léo đưa nó đến gần với công chúng, biến một ngôn ngữ thị giác vốn sinh ra từ nỗi đau riêng tư thành di sản chung của cả nhân loại. Yayoi Kusama ra đi ở tuổi 97, nhưng những căn phòng gương lấp lánh, những quả bí ngô khổng lồ và vô số chấm bi bà để lại vẫn đang tiếp tục lan tỏa - trên tường bảo tàng, trên sàn diễn thời trang, và trên cả những món đồ nhỏ bé nhất trong đời sống thường nhật.