Fendi vướng tranh cãi chiếm dụng văn hóa với chiếc túi Baguette

Phiên bản mới của chiếc túi Baguette mang đậm dấu ấn thủ công Ấn Độ nhưng nguồn cảm hứng lại không được ghi nhận rõ ràng.

Nguyên nhân châm ngòi cho tranh cãi nằm ở phần mô tả sản phẩm trên trang web của nhà mốt Ý. Với mức giá niêm yết lên đến 10.000 USD, bề ngoài chiếc túi phô diễn kỹ thuật thêu đính gương abhala bharat (hay còn gọi là nghệ thuật thêu shisha có lịch sử hơn 400 năm tại vùng Gujarat, Ấn Độ cùng các vùng lân cận ở Pakistan) nhưng Fendi lại chỉ giới thiệu đây là bản tái hiện thiết kế Baguette năm 1997 của hãng. Tuyệt nhiên không có một dòng chữ nào nhắc đến văn hóa Ấn Độ, lễ hội Navratri hay xưởng thủ công Chanakya danh tiếng ở Mumbai.

Động thái này khiến nhiều chuyên gia thời trang và nhà báo uy tín tại Ấn Độ công khai bày tỏ sự thất vọng, đặt câu hỏi vì sao các thương hiệu phương Tây vay mượn và thương mại hóa tinh hoa nghề thủ công với mức giá trên trời nhưng lại cố tình ngó lơ cội nguồn của nó? Làn sóng bất bình này càng dâng cao khi nhiều nhà mốt châu Âu liên tục vướng cáo buộc tương tự; điển hình như Prada từng ra mắt mẫu dép lấy cảm hứng từ dép Kolhapuri truyền thống mà không ghi nhận nguồn gốc hay Ralph Lauren bị chỉ trích vì trang phục đính kết chỉ kim loại mang đậm dấu ấn nghệ thuật zardozi Nam Á.

Hợp tác có chủ đích hay chiếm dụng văn hóa?

Khác với những vụ việc sao chép khác, mối liên kết giữa Fendi và nghệ thuật thủ công Ấn Độ đã được xây dựng trên nền tảng hợp tác kéo dài hơn 30 năm. Giám đốc sáng tạo Maria Grazia Chiuri và Giám đốc điều hành Karishma Swali của Chanakya International - xưởng dệt thêu thành lập từ năm 1986 tại Mumbai và là cái nôi ra đời trường Chanakya School of Craft, đào tạo hơn 1.400 phụ nữ theo đuổi nghề thủ công mỹ nghệ, đã đồng hành cùng nhau từ những năm 1990 khi Chiuri còn phụ trách mảng phụ kiện và đồ da tại Fendi.

Chính Karishma Swali từng chia sẻ rằng một trong những kỷ vật ý nghĩa nhất trong hành trình hợp tác lâu năm của bà với Chiuri là chiếc túi Fendi Baguette thêu gương thủ công được làm từ gần 30 năm trước. Chiếc túi vừa ra mắt thực chất là sự kế thừa của di sản sáng tạo đó, một sản phẩm được làm ra bởi bàn tay của các nghệ nhân của Chanakya International.

Việc nhà mốt cao cấp đặt hàng, trả thù lao tương xứng cho các nghệ nhân bản địa và đồng hành cùng tổ chức hỗ trợ sinh kế, giáo dục như Chanakya về bản chất khác biệt với hành vi sao chép không xin phép. Mối lương duyên bền bỉ giữa Chiuri và Swali đã được chứng minh qua nhiều dự án nghệ thuật lớn, từ các triển lãm sợi tại Mumbai đến các sàn diễn thời trang tôn vinh di sản dệt may Ấn Độ. Có thể thấy, Fendi không hề “đánh cắp” kỹ thuật này mà họ đã làm việc trực tiếp với những nghệ nhân gìn giữ nó từ nhiều thập niên trước.

Trách nhiệm minh bạch của các thương hiệu xa xỉ

Tuy nhiên, mối quan hệ hợp tác lâu năm không thể trở thành tấm kim bài miễn trừ trách nhiệm cho Fendi. Khi di sản văn hóa được đưa vào sản phẩm thương mại cao cấp, việc ghi nhận công lao của những người thợ trực tiếp làm ra nó cùng với cội nguồn văn hóa chính là nghĩa vụ bắt buộc phải được minh bạch trước công chúng toàn cầu. Sự thiếu vắng cái tên abhala bharat hay vùng đất Gujarat trên trang thông tin sản phẩm đã vô tình biến nỗ lực hợp tác thủ công chân chính thành hành vi bị nghi ngờ là chiếm dụng.

Trước đó, bản thân Maria Grazia Chiuri khi dẫn dắt Dior từng công khai tôn vinh xưởng Chanakya và nền thủ công Nam Á trong show diễn Pre-Fall 2023 tại Mumbai, biến sự kiện thành cuộc đối thoại văn hóa truyền cảm hứng. Tương tự, sau làn sóng phản đối, Prada đã ra mắt bộ sưu tập dép giới hạn mang nhãn “Made in India” như sự công nhận chính thức đối với tay nghề của các nghệ nhân địa phương. Fendi hoàn toàn có thể làm điều tương tự, nêu rõ tên kỹ thuật thêu gương, định danh tổ chức Chanakya và kể lại trọn vẹn hành trình 30 năm gắn bó bền chặt giữa Chiuri và Swali.

Thị trường xa xỉ tại Ấn Độ đang bùng nổ mạnh mẽ, kéo theo ý thức sâu sắc của công chúng về giá trị di sản dân tộc. Người tiêu dùng ngày nay không chấp nhận việc văn hóa bản địa chỉ được khai thác như chất liệu trang trí vô danh để nâng tầm giá trị thương mại cho các đế chế phương Tây. Câu trả lời cho bài toán chiếm dụng văn hóa đòi hỏi các nhà mốt phải tiếp cận và hành xử với sự tôn trọng, minh bạch và trao quyền xứng đáng cho cộng đồng gốc gác của di sản. Chiếc túi Baguette 10.000 USD chỉ thực sự phản ánh trọn vẹn giá trị khi Fendi chịu cất lời, kể lại câu chuyện về những mảnh gương cùng đôi bàn tay tài hoa của người nghệ nhân Mumbai.