Hồn thiêng dáng Việt trong phục trang 'Hộ Linh Tráng Sĩ - Bí ẩn mộ Vua Đinh'

Hộ Linh Tráng Sĩ - Bí ẩn mộ Vua Đinh tìm về những dấu tích mỹ thuật và văn hóa xưa để phỏng dựng diện mạo nước Việt thuở đầu lập quốc.

Hộ Linh Tráng Sĩ - Bí ẩn mộ Vua Đinh đưa khán giả trở về cuối triều đại nhà Đinh, khi vua Đinh Tiên Hoàng băng hà và đất nước đứng trước nguy cơ bị các thế lực thù địch xâm phạm, phá hoại lăng mộ. Một trong những bài toán khó nhất với dự án là tư liệu về phục trang thời Đinh còn lại rất hạn chế, khiến việc phục dựng nguyên mẫu gần như không thể. Đội ngũ ê-kíp vì vậy lựa chọn phương pháp phỏng dựng, bắt đầu từ những dấu vết còn lại của mỹ thuật và văn hóa Việt, rồi từng bước giải mã, đối chiếu và chuyển hóa thành ngôn ngữ phục trang. Dưới sự dẫn dắt của nhà thiết kế Bao Tranchi và Mai Lâm, quá trình nghiên cứu mở rộng từ hiện vật khảo cổ đến các di sản dệt, thêu và mỹ thuật Đinh - Lý - Trần, từng bước hình thành hệ thống phục trang giàu bản sắc Việt.

Dấu ấn bản địa trong đời sống sơn cước và sông nước

Xuất thân là một thợ săn sống ẩn dật giữa núi rừng, nhân vật Nguyên Phong do Tuấn Trần thủ vai lấy những gam nâu đất trầm làm tông màu chủ đạo. Bộ trang phục gồm nhiều lớp vải thô mộc chồng lấn, được xử lý sờn cũ và chắp vá như dấu vết tích tụ qua năm tháng dãi dầu sương gió, vừa đáp ứng công năng giữ ấm, thích nghi với địa hình hiểm trở, vừa bộc lộ vẻ ngoài gai góc, phong trần của vị tráng sĩ nơi đại ngàn.

Trên nền chất liệu mộc mạc ấy, bản sắc văn hóa Mường hiện diện sống động qua chi tiết trang phục, phản chiếu đời sống và thế giới quan của cư dân miền sơn cước. Mảnh vá trên vai áo mang hệ mô-típ kỷ hà - ngôn ngữ tạo hình cốt lõi trong di sản nghệ thuật dệt cạp váy Mường. Những đường ziczac, hình thoi hay quả trám đan cài mô phỏng cho nhịp điệu của núi rừng, sấm sét và vòng tuần hoàn sinh sôi của vũ trụ. Hiện diện nơi cầu vai Nguyên Phong, đồ án kỷ hà ấy tựa như lá bùa hộ mệnh thiêng liêng cầu mong sự chở che của thần rừng, đồng thời nhắc nhớ về cội nguồn đã nuôi dưỡng chàng thợ săn.

Bên cạnh đó, chuỗi vòng cổ bện dây rừng thủ công luồn các lóng tre nhỏ còn gọi đến không gian sinh tồn của người Mường cổ. Tre nứa vừa mang hồn kiến trúc nhà sàn người Mường, vừa có thể được gọt giữa thành món trang sức mang theo linh hồn đại ngàn và niềm tin bảo bọc tâm linh.

Đến với nhân vật Thầy Mo do NSND Tự Long đảm nhận, bảng màu nâu và xanh than tạo nên nền sắc trầm cho những dải thổ cẩm nhiều màu, mang đến điểm nhấn tương phản làm nổi bật vẻ huyền bí của nhân vật. Trên tổng thể ấy, di sản dệt thủ công của người Mường được đưa vào ngôn ngữ thiết kế, kết hợp cùng kỹ thuật thêu nổi gợi mở thế giới tâm linh nhân vật kết nối.

Trong văn hóa truyền thống, Mo Mường được ví như “bách khoa toàn thư” của cộng đồng Mường, lưu giữ nhiều lớp giá trị văn hóa dân gian từ văn học, diễn xướng, âm nhạc, múa, sân khấu đến tín ngưỡng và tri thức dân gian. Các bài Mo tái hiện hành trình con người chinh phục thiên nhiên, xây dựng cuộc sống và hình thành cộng đồng, đồng thời gửi gắm những giá trị về tinh thần đoàn kết, lòng nhân ái và sự biết ơn. Trong hệ thống nghi lễ ấy, thầy mo giữ vai trò trung tâm, là người thực hành và kết nối cộng đồng với thế giới tâm linh. Những đặc trưng ấy cũng được phản ánh trong phục trang, với áo màu gụ, mũ, đai lưng và túi phép bằng vải thổ cẩm chứa các vật thiêng. Trong phim, chiếc mũ của Thầy Mo được nghiên cứu và phỏng dựng dựa trên những mẫu mũ tế lễ có thật, giúp tạo hình nhân vật giữ được mối liên hệ với thực hành tín ngưỡng dân gian.

Đại diện cho lực lượng thủy sư và cư dân miền sông nước là tráng sĩ do Đăng Trần thủ vai. Nhân vật khoác lên mình những tấm áo thô dệt ô vuông nổi gân mô phỏng lưới đánh cá phủ ngoài lớp áo lam thẫm. Tay áo theo phom áo Bán tý lỡ mép sờn tự nhiên để lộ những mảng hình xăm hoa văn đen uốn lượn chạy dọc cánh tay, tái hiện phong tục xăm mình của người Việt cổ.

Từ thời Hùng Vương, người Việt đã có tục xăm mình. Đằng sau những hình rồng, rắn trên thân là niềm tin về sự chở che, giúp con người tránh khỏi thuồng luồng cùng những hiểm nguy ẩn mình dưới làn nước. Đến thời Trần, khoảng thế kỷ XIII-XIV, tục lệ này đạt đến độ hưng thịnh, đặc biệt được ưa chuộng trong hoàng tộc và giới võ tướng. Sang thời vua Trần Anh Tông, Trần Minh Tông, tục xăm mình dần nhạt phai, rồi lui vào dĩ vãng.

Khí phách Việt trên lớp áo vị tướng lĩnh

Ở nhánh các vị tướng trung nghĩa phò tá quân vương, gìn giữ giang sơn, ngôn ngữ tạo hình chuyển sang sắc thái mạnh mẽ và quyết liệt hơn, kết hợp những gam màu trầm sâu với chất liệu có độ nặng để làm nổi bật khí thế người cầm quân nơi trận mạc. Nhân vật Hữu Tướng quân của Johnny Trí Nguyễn được định vị trong sắc đỏ thẫm huyết dụ - gam màu vừa gợi đến không khí thiết triều trang nghiêm, vừa ẩn tàng mùi vị khốc liệt của sa trường. Bộ lễ phục mang phom dáng áo thụng uy nghi khi bái triều nhưng được tiết chế độ rủ bằng chất liệu vải sẫm màu có bề mặt nhăn gân và ánh mờ thô ráp, tạo cho vóc dáng vị tướng độ đanh cứng, dứt khoát như khối giáp sống.

Chiều sâu mỹ thuật của bộ trang phục kết tinh ở hệ thống hoa văn hoa chanh bốn cánh đúc đồng thủ công, được tán đính trực tiếp lên thân áo. Đây là đồ án trang trí kinh điển, xuất hiện dày đặc trên các dòng gốm hoa nâu và vật liệu kiến trúc thời Lý - Trần. Những cánh hoa chanh kết hợp cùng hệ chi tiết kim loại được gia công riêng với trọng lượng từ 6-8 kg tạo nên những điểm nhấn sắc sảo trên nền trang phục. Sức nặng của kim khí đi vào từng bước chân, chuyển động và dáng đứng của vị tướng, tạo nên độ đầm chắc và khắc họa uy thế của người gánh trên vai trọng trách quân cơ.

Đối với nhân vật Định Quốc công Nguyễn Bặc của Danis Nguyễn và Hàng tướng do Diệp Quang Bình thủ vai, ngôn ngữ tạo hình tìm về sự thâm trầm, kín đáo nhưng chất chứa nội lực của bậc khai quốc công thần tận trung cùng triều Đinh. Cả hai bộ trang phục đều sử dụng phom dáng áo đối khâm phỏng dựng theo những ghi chép trong An Nam lục dị đồ ký và An Nam chí lược, may trên nền chất liệu gấm dệt hoa văn chìm. Trên vai áo, họa tiết mặt sư tử được chắt lọc từ hình tượng đôi sư tử đá đền ở đền - chùa Bà Tấm - hiện vật điêu khắc sa thạch tiêu biểu của mỹ thuật thời Lý thế kỷ XII được công nhận là bảo vật Quốc gia. Hình tượng linh thú với ánh mắt cương nghị, bờm cuộn sắc sảo được đặt trên cầu vai như ấn ký bảo hộ cho vị danh tướng một lòng vì đại nghiệp non sông.

Dẫu tương đồng về kết cấu và biểu tượng hộ vai, vị thế riêng biệt của từng nhân vật vẫn được phân định qua hệ hoa văn viền áo. Nếu trang phục của Định Quốc công phủ sắc tím với dải viền đường lá sòi kế thừa mỹ thuật chạm khắc diềm mái chùa Kim Liên, gợi nét thâm trầm, quyền biến của vị tướng đứng đầu hàng quan văn võ thì y phục của Hàng tướng lại nổi bật bằng hệ hoa văn hoa lá thời Lý - Trần uốn lượn, khắc họa cốt cách phóng khoáng, dạn dày trận mạc của vị tướng lĩnh luôn sẵn sàng xả thân nơi đầu sóng ngọn gió.

Trong khi đó, nhân vật An Nhiên do Trần Thiên Tú đảm nhận được đặt trong sắc đỏ của không khí lễ hội nhưng phom dáng tổng thể lại gọn gàng và trung tính. Chất liệu vải thô, bề mặt mờ không bóng cùng thiết kế tối giản, lược bỏ những chi tiết trang trí đặc trưng của trang phục nữ, góp phần khắc họa một nữ chiến binh can trường, không chấp nhận những giới hạn trói buộc dành cho “phận nữ nhi”.

Thân phận quyền quý của nhân vật được cài cắm khéo léo qua kết cấu áo viên lĩnh, kết hợp cùng chi tiết hoa văn thời Lý - Trần thêu nổi ngay giữa ngực như dấu ấn nhận diện bất biến giữa chốn đao binh. Trong hành trình sinh tử bảo vệ bí mật Lăng mộ Vua Đinh, bộ trang phục của nữ tráng sĩ được tích hợp hộ uyển (giáp bảo hộ cổ tay) khắc hoa văn ấy cảm hứng từ mỹ thuật Lý - Trần. Chi tiết võ phục này trở thành điểm nhấn cho tạo hình nữ tướng, đồng thời gợi đến khí phách của Hai Bà Trưng, Bà Triệu - những tượng đài nữ tướng bất khuất trong lịch sử Việt Nam.

Đọc thêm: 50 năm hoà bình: Các thế hệ tiên phong thời trang Việt

Dấu tích lịch sử trong cốt cách cung đình

Hoàng hậu họ Dương do Đỗ Thị Hải Yến đảm nhận hiện lên với vẻ đẹp tiết chế và sang trọng, được bồi đắp từ chiều sâu văn hóa cùng nội tâm phức tạp của bậc mẫu nghi giữa cơn biến loạn cung đình. Kiểu tóc búi cao thanh nhã của bà được ê-kíp phỏng dựng từ hiện vật đầu tượng người thời Lý tại Hoàng thành Thăng Long, tôn lên vẻ uy nghiêm, đài các nhưng phảng phất nét trầm tư.

Tạo hình đại tang của Hoàng hậu gây ấn tượng với áo trảm thôi - cấp bậc tang phục cao nhất thuộc chế định Ngũ phục. Áo sử dụng chất vải thô sẫm màu, phần gấu được giữ nguyên trạng, không xử lý đường viền, để những sợi vải xơ tự nhiên gợi cảm giác đau buồn và mất mát. Đóa hoa cúc phía sau lưng áo được xử lý bằng kỹ thuật thêu độn nổi truyền thống của nghệ nhân Việt. Bên dưới lớp chỉ thêu là phần độn bằng bông gòn hoặc sợi vải mịn, giúp từng cánh hoa và đường nét uốn lượn nổi lên khỏi bề mặt vải, tạo hiệu ứng ba chiều tự nhiên và giàu chiều sâu.

Đến với nữ quan Phạm Thị Trân do NSND Như Quỳnh đảm nhận, tạo hình nhân vật dung hòa giữa vị thế nữ quan triều Đinh với cốt cách của người nghệ sĩ. Phom áo tứ điên tạo nên dáng vẻ nghiêm cẩn, trong khi sắc xanh xám được cân bằng bằng lớp hồng đồng biểu trưng cho ánh đèn sân khấu và thế giới diễn xướng dân gian.

Những dải hoa sen cách điệu màu hồng san hô được thêu nổi, chạy liền mạch từ cầu vai xuống gấu áo nhấn mạnh vẻ uy nghiêm, từng trải của bậc trưởng lão nơi cung đình. Hình tượng hoa sen, vốn gắn với mỹ thuật Phật giáo và không gian lễ hội, tiếp tục trở thành dấu ấn văn hóa trên phục trang, tôn vinh vị thế của nghệ thuật truyền thống trong dòng chảy văn hóa Đại Cồ Việt thuở đầu dựng nước.

Tương phản với nét gai góc nơi sa trường của tuyến quan võ, diện mạo bậc văn thần do Hứa Vĩ Văn đảm nhận lại đưa người xem về với vẻ đẹp điềm đạm và uyên bác chốn cung đình. Bộ trang phục chọn sắc xanh lam trầm làm tông màu chủ đạo - sắc độ gợi mở chiều sâu tri thức và sự tĩnh tại của người nắm giữ điển chế, lễ nghi. Khí chất nho nhã của nhân vật được định hình với kiểu tóc búi thấp dưới gáy, một chi tiết được phỏng dựng dựa trên hiện vật tượng đầu người thời Lý từng khai quật tại Hoàng thành Thăng Long.

Cầu vai áo được họa hoa văn lấy cảm hứng từ các mô-típ trang trí trên hiện vật gạch đất nung thời Lý, tạo nét đĩnh đạc và khuôn thước cho dáng áo. Chạy dọc dải xiêm là hệ thống họa tiết ô vuông bo góc từng xuất hiện trên trang phục của các sứ đoàn Đại Việt trong bức tranh cổ Vạn quốc triều cống đồ do danh họa Tô Hán Thần thời Bắc Tống khắc họa. Toàn bộ các tầng lớp hoa văn này đều được xử lý bằng kỹ thuật dệt chìm trên nền vải gấm tối màu, qua đó thể hiện trọn vẹn nét đẹp thâm trầm nhưng đầy kiêu hãnh của giới trí thức thời lập quốc.

Ở lát cắt khác nơi nội đình, nhân vật Hoạn quan do Lê Minh Thuận đảm nhận hiện lên với vẻ ngoài điềm tĩnh, tách biệt khỏi những xung đột chốn triều chính. Bộ y phục phủ sắc gấm tối màu sử dụng kết cấu áo viên lĩnh cùng ống tay rộng buông rủ, biểu đạt tính tôn ti trật tự chốn cung cấm. Điểm nhấn duy nhất là dải đai đỏ quấn vừa tạo độ tương phản thị giác, vừa khắc họa tinh tế diện mạo của một nhân vật quyền mưu, nắm rõ mọi chuyển động nơi triều chính nhưng luôn biết cách ẩn mình sau vẻ ngoài chuẩn mực.

Có thể nói, bản sắc Việt trong phim được kết tinh từ nhiều lớp văn hóa, từ đời sống sơn cước, sông nước, tín ngưỡng dân gian đến mỹ thuật cung đình và hào khí nơi sa trường. Chính sự đa thanh ấy giúp phục trang của bộ phim vượt khỏi vai trò tái hiện một thời kỳ lịch sử để trở thành phương tiện khắc họa con người, văn hóa và tinh thần Việt thuở đầu lập quốc. Liệu những lớp văn hóa ấy có thực sự tạo nên một thế giới Việt thuyết phục trên màn ảnh? Câu trả lời sẽ được mở ra khi Hộ Linh Tráng Sĩ - Bí ẩn mộ Vua Đinh khởi chiếu toàn quốc vào ngày 28.08.2026.

Đọc thêm: Một vài phân tích về trang phục trong phim Mưa đỏ và Địa đạo