Bản quyền thời trang và cuộc chiến không cân xứng

Vấn đề vi phạm bản quyền trong ngành thời trang tiếp tục thu hút sự chú ý khi thương hiệu thời trang Việt Nam Duc Studio lên tiếng về việc bị một “gã khổng lồ thời trang nhanh” sao chép thiết kế.

Mới đây, trên Instagram, nhà thiết kế Nguyễn Minh Đức - Founder của thương hiệu thời trang Duc Studio đã đăng tải bài viết cáo buộc SHEIN chiếm dụng ý tưởng sáng tạo, đồng thời đề cập đến nhiều hành động gây tranh cãi từ phía tập đoàn thời trang nhanh này.

Bài đăng đầy bức xúc đối với SHEIN của Duc Studio

Theo chia sẻ từ phía Duc Studio, kể từ năm 2024 đến nay, SHEIN được cho là liên tục sao chép họa tiết “Tattoo” (hình xăm) - một dấu ấn đặc trưng của thương hiệu. Đây là thiết kế độc bản được phát triển từ bộ sưu tập Xuân Hè 2023 của Duc Studio, những năm gần đây mới phát triển hợp tác với các nghệ sĩ riêng nhằm xây dựng hệ thống thiết kế mang đậm bản sắc sáng tạo, thay vì sử dụng các mẫu thiết kế có sẵn trên thị trường.

Đáng chú ý, nhà thiết kế Minh Đức tiết lộ rằng ngay khi phát hiện dấu hiệu vi phạm đạo nhái vào năm 2024, phía SHEIN không đưa ra lời giải thích mà ngược lại đã gửi thư mời hợp tác với Duc Studio.

Trong một email gửi đến Duc Studio, SHEIN bày tỏ mong muốn hợp tác, đề nghị thương hiệu Việt thiết kế và ra mắt một bộ sưu tập với cam kết về “tự do sáng tạo” cùng cơ hội tiếp cận tệp khách hàng toàn cầu.

Ngay khi phát hiện dấu hiệu vi phạm đạo nhái vào năm 2024, phía SHEIN không đưa ra lời giải thích mà ngược lại đã gửi thư mời hợp tác với Duc Studio.

Tuy nhiên, trong bài đăng thể hiện sự bức xúc, phía Duc Studio cho rằng cách tiếp cận này mang tính mỉa mai sâu sắc: một doanh nghiệp bị cáo buộc khai thác ý tưởng của người khác, rồi lại quay sang mời chính những nhà sáng tạo đó hợp tác. Theo họ, điều này không chỉ dừng lại ở sự châm biếm, mà còn là sự xúc phạm đối với những người coi trọng giá trị sáng tạo và lao động thủ công.

Đại diện thương hiệu cũng nhận định đây là hành động “thiếu minh bạch và đi ngược lại đạo đức sáng tạo”, đồng thời khẳng định đã thẳng thắn từ chối toàn bộ đề nghị hợp tác từ phía SHEIN.

Theo phía Duc Studio, SHEIN được cho là áp dụng hai cách thức sao chép chính. Thứ nhất là sao chép gần như nguyên bản: từ phom dáng, họa tiết đến hình ảnh lookbook, sau đó chỉ chỉnh sửa nhẹ trước khi đưa lên website để kinh doanh. Thứ hai là sử dụng trí tuệ nhân tạo để can thiệp vào thiết kế - đặc biệt với các họa tiết phức tạp mà công nghệ quét thông thường khó xử lý - dẫn đến những phiên bản có sai lệch nhất định về màu sắc so với bản gốc.

Bên cạnh câu chuyện bản quyền, sự bức xúc trong giới sáng tạo còn đến từ khoảng cách giá bán đáng kể. Một thiết kế áo dài họa tiết “Tattoo” chính hãng của Duc Studio có mức giá dao động từ 1,5 đến 2,8 triệu đồng, trong khi các sản phẩm tương tự trên nền tảng của SHEIN chỉ được niêm yết từ 7 đến 13 USD (khoảng 185.000 - 340.000 đồng), tức thấp hơn khoảng 5-8 lần.

Đế chế thời trang nhanh không ngại "kiện cáo"

Hiện tại, SHEIN đang trở thành “tâm điểm” của hàng loạt tranh chấp bản quyền trên toàn cầu, từ các nhà thiết kế độc lập cho đến những tên tuổi lớn như Uniqlo hay H&M. Vận hành theo mô hình C2M (Customer to Manufacturer), dựa trên hệ thống thuật toán thu thập và phân tích dữ liệu quy mô lớn, nền tảng này có thể liên tục đưa ra thị trường tới 10.000 thiết kế mới mỗi ngày. Trong bối cảnh đó, các vụ kiện hay khoản phạt - nếu có - dường như chỉ được xem như một phần chi phí vận hành nhỏ, so với doanh thu hàng chục tỷ USD mà hãng tạo ra.

Trong một hệ sinh thái vận hành với tốc độ và quy mô như vậy, những tranh cãi liên quan đến trường hợp của Duc Studio không còn là cá biệt, mà phản ánh một vấn đề rộng lớn hơn của toàn ngành.

SHEIN vận hành theo mô hình sản xuất siêu nhanh, mang tính “on-demand”, rút ngắn chu kỳ từ thiết kế đến giao hàng xuống chỉ còn 7-14 ngày. Dựa vào mạng lưới các xưởng sản xuất quy mô nhỏ nhưng linh hoạt, chủ yếu đặt tại Quảng Châu, hãng liên tục tung ra hàng nghìn mẫu mới mỗi ngày với số lượng giới hạn (khoảng 100-200 sản phẩm/mẫu). Dữ liệu thời gian thực được sử dụng để nhanh chóng tái sản xuất những thiết kế bán chạy, qua đó giảm thiểu tồn kho nhưng đồng thời gia tăng áp lực lao động. Theo công ty tư vấn logistics ShipMatrix, trung bình mỗi ngày SHEIN xử lý khoảng một triệu đơn hàng. Trong khi đó, chia sẻ với BBC, nhiều công nhân trong các xưởng may của SHEIN tại Quảng Châu cho biết họ phải làm việc tới 75 giờ mỗi tuần để đáp ứng tốc độ sản xuất này.

Ở góc độ tài chính, Shein Group Ltd. cho biết với các nhà đầu tư rằng doanh nghiệp kỳ vọng đạt lợi nhuận ròng lên tới 2 tỷ USD trong năm 2025. Mức tăng này đến từ việc cải thiện biên lợi nhuận thông qua điều chỉnh giá bán và cắt giảm chi phí, qua đó bù đắp cho sự sụt giảm lưu lượng truy cập trực tuyến dưới tác động của các chính sách thuế cứng rắn từ Tổng thống Donald Trump.

Gã khổng lồ thương mại điện tử có trụ sở tại Singapore cũng đang dự báo mức tăng trưởng doanh thu ở ngưỡng hai chữ số (khoảng trên 10%), theo các nguồn tin thân cận. Dự báo lợi nhuận ròng 2 tỷ USD trong năm 2025 cho thấy mức lợi nhuận của doanh nghiệp có thể gần như tăng gấp đôi so với con số 1,1 tỷ USD đã ghi nhận trong năm trước.

Trong bối cảnh đó, câu chuyện không còn dừng lại ở một tranh chấp đơn lẻ giữa các thương hiệu.

Vụ việc của Duc Studio vì thế vượt ra ngoài phạm vi bản quyền, trở thành lát cắt rõ nét về thực trạng khắc nghiệt của ngành thời trang hiện nay: các nhà sáng tạo độc lập vẫn đang phải tự mình bảo vệ thành quả lao động trước những “cỗ máy sao chép” xuyên biên giới như SHEIN, nơi tốc độ sản xuất và lợi thế giá rẻ nhiều khi lấn át những chuẩn mực về đạo đức sáng tạo.