Hiện tượng Niu Lai và cách mọi người thưởng thức một tác phẩm “dở nhưng hay”

Bộ phim hoạt hình “dở nhất thế kỉ” Niu Lai đã trở thành hiện tượng vô tiền khoáng hậu của điện ảnh Trung Quốc khi vượt mặt Na Tra 2 để trở thành phim hoạt hình doanh thu cao nhất, thậm chí qua mặt Odyssey và Spider-Man: Brand New Day ở thị trường nội địa.

Trong những ngày này, chúng ta đã thấy quá nhiều bài viết phân tích về “thảm họa điện ảnh” của Niu Lai (Con bò đến đây), từ những doanh thu khiêm tốn cho đến hiện tượng phòng vé lớn nhất của năm 2026 của Trung Quốc. Một số người đến xem phim vì những đoạn quay lén hài hước trên mạng hay câu chuyện cảm động về hai mẹ con đứng sau bộ phim này. Thậm chí, nhiều lời truyền miệng khẳng định chắc nịch “nếu không xem phim là tiếc cả đời”. Trong diễn biến mới nhất, Singapore là quốc gia đầu tiên nhập phim về để chiếu.

Tất nhiên, rất nhiều đạo diễn kỳ cựu bình luận tiêu cực về hiện tượng này, họ cho rằng sự nổi tiếng của Niu Lai có thể đánh dấu “ngày tàn của điện ảnh Trung Quốc”. Họ cho rằng nhiều tác phẩm điện ảnh khác tốn nhiều công sức làm việc nhưng doanh thu lại thua một bộ phim “cây nhà lá vườn” nổi lên nhờ hiện tượng mạng.

Hồ Tích Tiến, cựu tổng biên tập của tờ báo Chinese Global Times, bình luận rằng việc phóng đại tầm quan trọng của hiện tượng “Niu Lai” là hành động thiếu lý trí và làm ầm ĩ chuyện không đâu. Ông cũng chỉ ra rằng bản thân bộ phim không có ý nghĩa gì và tiếng cười xung quanh nó cũng vô nghĩa, nhưng việc xã hội cần một chút vô nghĩa như thế là điều khó tránh khỏi. Nhưng nhiều người không đồng tình với ý kiến của nhà báo Hồ,

Sự vô nghĩa của Niu Lai còn phản ánh một vấn đề lớn hơn của điện ảnh và xã hội hiện đại.

Không chỉ là một meme trên mạng

Trên mạng xã hội, cư dân mạng chia sẻ đoạn quay lén nhiều người thích nhất: Niu Lai vụng về gọi mẹ mình sau khi nhìn thấy một con rắn, với một phản ứng chậm chạp đến lạ rồi con bò lơ lửng trên không trung như một khối màu vàng lớn. Chỉ vậy thôi, khán giả đã cười nghiêng ngả trong rạp.

Cảnh phim này được làm dở không phải vì cố ý; cảnh phim như vậy do người ta đã rất cố gắng để làm cho nó ra hồn, vì vậy nhiều câu chuyện cười nghe rất tự nhiên... Bầu không khí tổng thể rất tuyệt vời và trải nghiệm xem phim rất tốt - Một khán giả chia sẻ về bộ phim.

Đối với một bộ phim mà hầu như khán giả đánh giá là kém chất lượng, việc đạt được thành công dù chỉ ở mức độ vừa phải trong thị trường cạnh tranh khốc liệt của Trung Quốc không thể chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên được khuếch đại bởi internet, nhất là khi nó phải chiến đấu với hai bom tấn nước ngoài. Điện ảnh Trung Quốc đang có xu hướng kiểm duyệt mạnh tay kể từ năm 2017, khán giả dần trở nên chán nản trước những chủ đề phim rập khuôn, những cú marketing “treo đầu dê bán thịt chó” và quan trọng hơn là nhiều phim thay thế kĩ xảo CGI bằng hiệu ứng từ câu lệnh AI.

Ngược lại, Niu Lai đạt một thành công khi thể hiện những khiếm khuyết rõ rệt của con người. Được tạo ra mà không có đội ngũ chuyên nghiệp, người mẹ Tôn Lệ Phương vì giấc mơ của con trai Tín Vũ Manh nên tự học các phần mềm làm phim. Người xem không trả tiền để xem đồ họa bóng bẩy, mà là để thưởng thức một tác phẩm hỗn loạn, chân thực, thể hiện nỗ lực thô sơ của con người. Sự trung thực nằm ở chỗ khán giả biết trước thứ mình chuẩn bị xem, thay vì nhiều bộ phim chọn cách chạy quảng cáo để biến phim dở thành phim hay.

Không nói đâu xa, điện ảnh Việt Nam cũng đang chứng kiến một xu hướng phim kinh dị lấy ý tưởng từ các câu chuyện ma dân gian. Tác phẩm “Đèn Âm Hồn” (2025) cũng đạt doanh thu cao nhờ chạy seeding và meme diễn xuất tệ của nam chính trên mạng. Nhiều người cũng đi xem chỉ vì muốn chứng kiến ‘đỉnh cao diễn xuất’ của Phú Thịnh, trong khi Hoàng Kim Ngọc (xuất thân là một KOL) lại có màn diễn xuất cứu cả bộ phim.

Trúc Cổ Lệ, một chuyên gia tư vấn về phim ngắn AI trong sản xuất phim truyền hình, phân tích rằng trong bối cảnh suy thoái kinh tế, xã hội đã tích lũy một lượng lo lắng và áp lực nhất định, nhưng “nhiều người không biết làm thế nào để than phiền hay giải tỏa những cảm xúc này”. Niu Lai thể hiện sự tử tế và vụng về, kết hợp với câu chuyện về một người mẹ và con trai “tự tay làm” bộ phim trong suốt 5 năm. Sự kết hợp của các yếu tố này đã đáp ứng nhu cầu của mọi người về một cách giải tỏa căng thẳng mới mẻ.

Giá trị của Niu Lai nằm ở việc cho phép mọi người thấy một tác phẩm phản kháng đến cực điểm trong thời đại thoái hóa một cách điên cuồng... Giờ đây, mọi lĩnh vực đời sống đều đang thoái trào khi ai cũng phấn đấu cho sự hoàn hảo và mọi người đều sắp sụp đổ. 'Niu Lai' giống như một kẻ điên chạy khỏa thân trong một vũ hội hóa trang, nhanh chóng thu hút sự tò mò của mọi người - Một khán giả chia sẻ về sự thú vị của phim.

Ông Đàm Cương Cường, giám đốc Văn phòng Tư vấn Tâm lý Hiệp Hòa thành phố Trùng Khánh, chia sẻ thêm rằng việc hạn chế những không gian chia sẻ khiến những điều không mang tính tích cực bị dồn nén, vì vậy những thứ nhảm nhí lại vô tình trở thành một lễ hội "thưởng thức cái xấu" với sự tham gia của toàn dân. Ông chỉ ra rằng, phương thức giải tỏa cảm xúc chi phí thấp này cũng đáp ứng đúng nhu cầu giải trí nhẹ nhàng của giới trẻ.

Học được gì từ những bộ phim... “dở nhưng hay”?

Cụm từ “dở nhưng hay” nghe có nhiều mâu thuẫn, nhưng thực chất nó liên quan nhiều đến những lối sống ít được ưa chuộng nhưng lại được nhiều người chấp nhận. Khi nhìn thấy đồ họa của Niu Lai, nó làm gợi nhớ đến phong cách nghệ thuật Heta-uma ở Nhật Bản nhấn mạnh vào tính “xấu mà đẹp”, ám chỉ những bức tranh bị cho là xấu nhưng lại có tính thẩm mỹ cao. Nhiều bộ truyện tranh nổi tiếng ngày nay ảnh hưởng từ Heta-uma như Shin cậu bé bút chì, Cô bé Maruko, Helter Skelter, Chihiro-san,...

Về phía điện ảnh, thuật ngữ “film maudit” (phim bị nguyền rủa) xuất hiện tại Liên hoan phim Maudit năm 1949 tại Biarritz, Pháp, do nhà thơ kiêm nhà làm phim Jean Cocteau và nhà phê bình, lý luận điện ảnh André Bazin tổ chức. Họ tôn vinh những bộ phim mà được cho là đã bị đánh giá sai hoặc bị bỏ quên một cách bất công. Cocteau đã nói trong cuốn catalogue của liên hoan phim:

“Một bộ phim hay là một sự tình cờ, một vỏ chuối dưới chân của giáo điều” và những bộ phim chúng ta nên bảo vệ là “những bộ phim coi thường các quy tắc”.

Trong cuốn sách “Chẳng có vấn đề gì với việc thích phim dở”, Matthew Strohl xem xét một số bộ phim kinh điển thuộc thể loại “dở đến mức hay” như The Room (2003), Troll 2 (1990) và Freddy Got Fingered (2001). Nếu bạn quan tâm đến điểm IMDb trước khi xem, những bộ phim này đều dưới mức điểm 5/10, con số mà nhiều người sẽ không muốn bấm vào xem. Bằng cách đảo ngược khái niệm “hay” và “dở”, Strohl đã phân tích về triết lý tại sao chúng ta thích xem phim dở. Những bộ phim được đánh giá “dở” dựa trên các tiêu chí như lời thoại gượng gạo, giọng điệu tệ hại, lỗi logic, cốt truyện phi logic hoặc vô nghĩa, dựng phim cẩu thả, thiết kế bối cảnh kém,… Tuy nhiên, những bộ phim này vẫn có thể “hay” nếu chúng có giá trị thẩm mỹ riêng. Ví dụ như “Speed Racer” năm 2008 nhận nhiều đánh giá tiêu cực về nội dung, nhưng không ai phủ nhận về mặt kỹ xảo với phong cách nghệ thuật mang tính chống lại các thẩm mỹ nhàm chán đương thời. Nhưng nếu một bộ phim “dở” mà không đạt tính thẩm mỹ nhất định nào, có lẽ nó thực sự dở theo đúng nghĩa đen.

Chúng ta có thể phân biệt giữa người chế giễu phim dở và người yêu thích phim dở. Nhóm người chế giễu sẽ xem phim dở và những người yêu thích chúng là nhóm người tạp nham. Ngược lại, người yêu thích phim dở lại đánh giá một số phim dở là có giá trị thẩm mỹ như đã nói ở trên. Từ đây, các bộ phim dở đóng vai trò là nền tảng cho nhiều mối quan hệ xã hội có giá trị, bao gồm cả tình bạn cá nhân cũng như sự tham gia vào các cộng đồng điện ảnh lớn hơn. Những mối quan hệ xã hội này dựa trên sự cộng hưởng cảm xúc về những bộ phim hay mà dở.

Khi một người yêu thích phim dở nói rằng phim này “dở đến mức hay”, họ muốn nói rằng nó dở theo chuẩn mực thông thường, nhưng lại hay nhờ vào cách mà bộ phim vi phạm các chuẩn mực thông thường đó. Theo hướng này, những bộ phim “dở nhưng hay” có điểm chung với dòng phim tiên phong - đi ngược lại những gì thường mong đợi trong điện ảnh. Không phải ngẫu nhiên mà nhóm người yêu thích phim dở và những người mê phim tiên phong lại dễ dàng kết bạn: cả hai đều quan tâm đến nghệ thuật đưa con người vượt ngoài quy ước, đưa chúng ta đến những nơi kỳ lạ nhưng giàu trí tưởng tượng và thú vị. Việc hiểu được bản chất phá vỡ quy chuẩn của những bộ phim này có thể giúp bạn mở lòng đón nhận những bộ phim tiên phong và ngược lại.

Tóm lại, Niu Lai đóng vai trò là một ví dụ mới tiếp theo trong cách mà con người muốn lựa chọn niềm vui của mình với điện ảnh.

Sự đối nghịch giữa “hay” và “dở” không quá cách biệt như hai mặt của đồng xu, chúng thực sự bổ sung cho nhau trong việc làm phong phú tinh thần và thẩm mỹ của khán giả theo một cách nhất định.

Văn hóa kỳ vọng đánh giá cao một bộ phim chỉ khiến chúng ta phải cố gắng hết sức để thưởng thức điện ảnh thay vì để bản thân phản ứng một cách tự nhiên với tác phẩm. Chính sự nhiên trong cách mỗi cá nhân phản ứng với nghệ thuật lại dẫn đến một sự nhạy cảm đặc biệt và đó là điều mà những bộ phim dở cho phép.