PTSD: Từ dư âm hậu chiến đến những căng thẳng trong đời sống hiện đại

Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) thường được nhắc đến như một hội chứng sốc tâm lý sau chiến tranh, nhưng trên thực tế, câu chuyện của nó có thể bắt đầu từ những trải nghiệm gần gũi hơn ta nghĩ.

Sau cùng, hòa bình là điều quý giá nhất và cái giá phải trả thì quá đắt. Sau thời khắc lịch sử năm 1975, khi tiếng súng dừng lại và niềm hân hoan vang lên khắp ba miền đất nước, những người lính trở về quê nhà, mang theo trên vai không chỉ là vinh quang mà còn cả những vết thương vô hình. Những trải nghiệm ấy không chỉ thuộc về một thế hệ hay một giai đoạn lịch sử. Ở những bối cảnh khác nhau, con người vẫn có thể mang theo những ký ức khó phai.

Con người có thể học cách đi qua đổ nát, dựng lại mái nhà, nối lại nhịp sống nhưng đứng trước những ký ức tiêu cực bất chợt xuất hiện trong tâm trí, hay những mất mát đã trải qua, việc thực sự "vượt qua" lại là một thử thách khác. Tâm lý học gọi trạng thái đó là rối loạn căng thẳng sau sang chấn - Post-traumatic stress disorder (PTSD) - một phản ứng của hệ thần kinh khi con người trải qua một hoặc nhiều sự kiện căng thẳng cao độ.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 70% người trên toàn cầu sẽ trải qua một sự kiện có khả năng gây chấn thương trong đời, nhưng chỉ một thiểu số (5,6%) sẽ phát triển PTSD. Điều này có nghĩa việc trải qua sự đau khổ hoặc các vấn đề sức khỏe tâm thần khác sau một sự kiện có khả năng gây chấn thương là điều phổ biến, tuy nhiên không có nghĩa là người đó đang mắc phải chứng rối loạn căng thẳng sau chấn thương (PTSD).

Vậy PTSD thực sự là gì?

Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) không đơn thuần là “ám ảnh” hay “ký ức buồn kéo dài”. Trong khoa học tâm lý, đây là một rối loạn liên quan đến cách hệ thần kinh phản ứng với sang chấn - khi cơ thể và não bộ không thể “đóng lại” trạng thái cảnh báo nguy hiểm, ngay cả khi mối đe dọa đã qua.

Người mắc PTSD thường trải qua ba nhóm triệu chứng chính. Thứ nhất là tái trải nghiệm: ký ức xâm nhập dưới dạng ác mộng, hồi tưởng (flashback), hoặc những cảm giác sống động như thể sự việc đang diễn ra lần nữa. Thứ hai là né tránh: họ tránh nhắc đến, tránh địa điểm, con người hoặc bất kỳ điều gì gợi nhớ đến sang chấn. Cuối cùng là tăng cảnh giác: người mắc PTSD có thể trải nghiệm cảm giác nguy hiểm tăng cao, ngay cả khi họ thực sự không gặp nguy hiểm. Ngoài ra, việc dễ giật mình, mất ngủ, luôn trong trạng thái căng thẳng cũng là các triệu chứng phổ biến.

Không chỉ là căng thẳng tâm lý

Nhiều người cảm thấy sợ hãi tột độ trong hoặc sau khi chứng kiến ​​hoặc trải qua các sự kiện có khả năng gây chấn thương tâm lý, chẳng hạn như chiến tranh, tai nạn, thiên tai hoặc bạo lực tình dục. Hầu hết những người tiếp xúc với những sự kiện như vậy sẽ trải qua sự đau khổ nhưng sẽ hồi phục tự nhiên theo thời gian. Một số người tiếp tục trải qua một loạt các vấn đề sức khỏe tâm thần có thể kéo dài hàng tháng hoặc thậm chí hàng năm, bao gồm rối loạn căng thẳng sau chấn thương (PTSD).

Theo WHO, các triệu chứng của rối loạn căng thẳng sau chấn thương (PTSD) thường bắt đầu ngay sau hoặc trong vòng một tháng sau một sự kiện chấn thương. Ở trẻ nhỏ, các triệu chứng thường biểu hiện qua hành vi và có thể bao gồm việc tái hiện lại sự kiện chấn thương trong khi chơi hoặc trong tranh vẽ. Trải nghiệm về PTSD cũng có thể khác nhau giữa các nền văn hóa. Ví dụ, trong một số nền văn hóa, việc bày tỏ sự tức giận về sự kiện đó có thể được chấp nhận hơn, khiến điều này trở thành một trải nghiệm rõ ràng hơn. Trong các nền văn hóa khác, người mắc PTSD thường có các triệu chứng thể chất không rõ nguyên nhân, chẳng hạn như đau đầu hoặc các triệu chứng về đường tiêu hóa.

Để thấu hiểu và hỗ trợ đúng cho những người mắc PTSD, ta cần hiểu rằng đây không phải là biểu hiện của sự yếu đuối. Chứng rối loạn này là một phản ứng sinh học - tâm lý có cơ chế rõ ràng, liên quan đến cách não bộ xử lý ký ức và cảm xúc dưới áp lực cực độ.

Tổn thương không chỉ đến từ chiến trường

Trong nhiều thập kỷ, PTSD thường được nhìn nhận như một hệ quả của chiến tranh. Từ “shell shock” ở Thế chiến thứ nhất, “combat fatigue” trong Thế chiến thứ hai, đến những ám ảnh của các cựu binh Mỹ sau chiến tranh xâm lược Việt Nam. Chính những trải nghiệm này đã góp phần định hình cách thế giới gọi tên và hiểu về sang chấn tâm lý.

Tuy nhiên, việc gắn PTSD quá chặt với hình ảnh người lính cũng vô tình tạo ra một ngộ nhận rằng chỉ những ai từng đi qua chiến trường mới có thể mang trong mình dạng tổn thương này. Trên thực tế, chứng rối loạn căng thẳng sau sang chấn là phản ứng của hệ thần kinh trước những trải nghiệm vượt quá khả năng chịu đựng của một cá nhân bất kể quy mô của sự kiện đó. Một tai nạn, một biến cố, hay những tổn thương lặp đi lặp lại trong đời sống cũng có thể để lại dấu ấn tương tự.

Khi một sang chấn xảy ra, hệ thống cảnh báo của não bộ được kích hoạt để bảo vệ cơ thể. Với phần lớn mọi người, trạng thái này sẽ dần lắng xuống khi nguy hiểm qua đi nhưng với một số khác, “chuông báo động” ấy không tắt mà nó tiếp tục vang lên trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm sau đó, khiến cơ thể phản ứng như thể mối đe dọa vẫn còn hiện hữu.

Điều quan trọng không nằm ở việc trải nghiệm đó có “đủ lớn” hay không, mà ở cách nó được ghi lại trong tâm trí. Và cũng chính vì thế, PTSD không phải là thước đo của sự yếu đuối, nó là dấu vết của một lần con người đã phải vượt qua giới hạn chịu đựng của chính mình.

Với các thế hệ trước, những trải nghiệm này hiếm khi được nhận diện dưới góc độ tâm lý. Không có ngôn ngữ để gọi tên, không có không gian để chia sẻ, họ học cách sống chung với nó. Và chính sự im lặng ấy khiến những sang chấn kéo dài, âm ỉ, như một cuộc chiến không tiếng súng nhưng không kém phần khốc liệt.

Đọc thêm: Hòa bình từ máu lửa: 5 bộ phim lịch sử nên xem trước thềm Đại lễ 30/4

Từ sang chấn cá nhân đến phản ứng tâm lý kéo dài

PTSD không chỉ liên quan đến các sự kiện quy mô lớn như chiến tranh hay thảm họa. Trong bối cảnh hiện đại, các yếu tố gây sang chấn có thể xuất phát từ những trải nghiệm thường nhật, đặc biệt khi chúng mang tính lặp lại hoặc xảy ra trong giai đoạn phát triển tâm lý quan trọng.

Ví dụ, một đứa trẻ thường xuyên chứng kiến xung đột gia đình kéo dài, một thiếu niên trải qua bạo lực học đường, hoặc một cá nhân liên tục đối mặt với áp lực và công kích trên môi trường trực tuyến, tất cả đều có thể hình thành phản ứng căng thẳng kéo dài. Những trải nghiệm này, dù không mang tính đe dọa đến tính mạng, vẫn có khả năng ảnh hưởng đến cách hệ thần kinh xử lý cảm xúc và ký ức.

Trong những năm gần đây, nhận thức về sức khỏe tâm thần trong cộng đồng, đặc biệt ở thế hệ trẻ, đã có sự thay đổi đáng kể. Các khái niệm liên quan đến sang chấn và rối loạn tâm lý được phổ biến rộng rãi hơn, giúp việc nhận diện triệu chứng trở nên dễ dàng hơn so với trước đây.

Sự thay đổi này đồng thời cho thấy một khác biệt đáng chú ý giữa các thế hệ. Khi các nguồn lực về thông tin và hỗ trợ tâm lý còn hạn chế, nhiều người trong các thế hệ trước không có điều kiện để nhận diện hoặc xử lý những trải nghiệm sang chấn của mình theo cách có hệ thống. Việc này có thể dẫn đến tình trạng các triệu chứng kéo dài mà không được can thiệp phù hợp.

Nhìn từ góc độ này, PTSD không phải là một hiện tượng tách biệt, mà là một phần của phổ phản ứng tâm lý trước sang chấn - tồn tại trong nhiều bối cảnh khác nhau và chịu ảnh hưởng bởi điều kiện xã hội, văn hóa cũng như mức độ tiếp cận với các nguồn lực hỗ trợ.

Nên có cách ứng xử như thế nào với người mắc PTSD?

Trong bối cảnh gia đình, việc ứng xử với những người có dấu hiệu của PTSD thường không đòi hỏi những can thiệp phức tạp, mà nằm ở cách giao tiếp hằng ngày. Một nguyên tắc cơ bản là không gợi lại những trải nghiệm mà họ không chủ động nhắc đến. Việc hỏi dồn dập về quá khứ, dù xuất phát từ sự quan tâm, có thể khiến họ rơi vào trạng thái căng thẳng. Thay vào đó, hãy cố gắng duy trì một không gian trò chuyện ổn định, không áp lực để giúp họ cảm thấy an toàn và cởi mở hơn.

Trong những tình huống cụ thể, như khi họ phản ứng mạnh với một âm thanh hoặc một thay đổi bất ngờ, chỉ cần thái độ bình tĩnh, tránh đặt các câu hỏi dồn dập làm tình huống trở nên căng thẳng hơn. Những phản hồi như “chuyện qua rồi” thường không có tác dụng trong việc giảm căng thẳng, và đôi khi khiến người trong cuộc cảm thấy không được thấu hiểu.

Trong trường hợp này, việc lắng nghe không nhất thiết phải đi kèm với việc đưa ra giải pháp, quan trọng hơn là duy trì sự hiện diện ổn định trong tương tác một môi trường mà người đối diện không cần phải phòng vệ.

Trong một số trường hợp, nếu nhận thấy các biểu hiện kéo dài và ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt, việc gợi ý tiếp cận hỗ trợ chuyên môn có thể cần thiết. Tuy nhiên, điều này nên được thực hiện một cách thận trọng, dựa trên sự tin tưởng và mức độ sẵn sàng của họ.