Nếu yêu The Odyssey, đừng bỏ qua 7 bộ phim này

Bước vào những đế chế cổ xưa được kể bằng trí tưởng tượng và ngôn ngữ điện ảnh.

Trước cả những bom tấn sử thi hay các vị thần bước ra từ thần thoại, nhiều đạo diễn đã tìm đến Hy Lạp, La Mã và Ai Cập như “sân khấu” để kể những câu chuyện về quyền lực, dục vọng, đức tin và bản năng con người. Bảy bộ phim dưới đây là lời mời bước vào một thời kỳ vừa quen vừa lạ, nơi đó, thế giới cổ đại được khắc hoạ tựa “giấc mộng hoàng kim”.

Fellini Satyricon (1969)

Được chuyển thể từ Satyricon của Petronius, cuốn tiểu thuyết châm biếm ra đời dưới triều đại Nero, Fellini Satyricon là một trong những tác phẩm siêu thực đặc sắc nhất của Federico Fellini. Bộ phim theo chân Encolpio và Ascilto trong cuộc tranh giành Gitone, một nô lệ trẻ, qua chuỗi phiêu lưu kỳ dị trong thế giới La Mã cổ đại,trong chuyến phiêu lưu kỳ dị chẳng khác nào một thiên Odyssey của riêng họ.

Trên hành trình ấy, họ lần lượt bước qua loạt yến tiệc man rợ, các kỹ viện ngập tràn ảo giác và cả những tháng ngày bị cướp biển giam cầm. Được quay tại trường quay Cinecittà ở Rome, Fellini Satyricon kết tinh trọn vẹn thế giới sáng tạo không thể nhầm lẫn của Fellini. Thay vì cố gắng tái dựng La Mã cổ đại theo cách thực tế nhất, đạo diễn biến đế chế này thành cõi viễn tưởng vừa cổ xưa vừa tương lai, thấm nhuần tinh thần hippie và sự phóng túng của thập niên 1960.

Fellini Satyricon chứng minh rằng lịch sử đôi khi trở nên hấp dẫn nhất khi được nhìn qua lăng kính của trí tưởng tượng.

Oedipus rex (1967)

Có lẽ chỉ đứng sau câu chuyện Odysseus về mức độ phổ biến, bi kịch Oedipus Rex gần như không cần bất kỳ lời giới thiệu nào. Năm 1967, đạo diễn Pier Paolo Pasolini đưa kiệt tác của Sophocles lên màn ảnh trong bộ phim màu đầu tiên của mình. Bộ phim nằm trong giai đoạn Pasolini liên tục tìm đến các văn bản tôn giáo và thần thoại, sau The Gospel According to St. Matthew (1964) và trước Medea (1969)

Trong phim, Franco Citti hóa thân thành Oedipus, người anh hùng bị số phận trói buộc bởi lời sấm truyền, từ đó anh phải trải qua những bi kịch đau khổ đầy tội lỗi xoay quanh chính gia đình mình.

Lấy bối cảnh ở quá khứ cổ xưa không xác định, Oedipus Rex xóa nhòa khoảng cách giữa thần thoại và hiện thực. Pasolini kiến tạo thế giới điện ảnh của mình bằng âm nhạc dân gian Romania và Nhật Bản, đồng thời kết hợp những bộ trang phục, mặt nạ mang tính biểu tượng. Với ông, câu chuyện về Oedipus không thuộc về bất kỳ giai đoạn nào, bởi “thần thoại vốn vượt lên trên lịch sử”. Chính vì thế, bộ phim không tìm cách tái hiện truyền thuyết Hy Lạp nguyên bản mà là lời diễn giải rất riêng của Pasolini về số phận, dục vọng và thân phận con người.

Cleopatra (1963)

Nhiều người nhận xét, bộ phim của đạo diễn Joseph L. Mankiewicz là cái tên ai cũng biết nhưng không phải ai cũng thực sự xem trọn vẹn. Phim có sự góp mặt của Elizabeth Taylor và Richard Burton, cặp đôi huyền thoại nảy sinh tình cảm ngay trên trường quay, mở đầu cho một trong những mối tình đình đám nhất Hollywood. Hình ảnh Taylor với bộ tóc giả lộng lẫy, đường kẻ mắt đậm đặc trưng hay Burton trong chiếc toga của La Mã gần như đã trở thành biểu tượng của văn hóa đại chúng.

Với thời lượng hơn bốn giờ, Cleopatra có thể khiến nhiều khán giả e dè. Thế nhưng, bộ phim được chia thành hai phần rõ rệt, ngăn cách bằng một quãng nghỉ, lần lượt theo chân chuyện tình của nữ hoàng Ai Cập với Julius Caesar rồi đến Mark Antony. Vì thế, trải nghiệm xem phim cũng không “thử thách sức bền” hơn nhiều so với bom tấn hiện đại.

Giống Fellini Satyricon, Cleopatra cũng được quay tại Cinecittà ở Rome sau khi kế hoạch sản xuất tại Pinewood Studios thất bại. Hậu trường của bộ phim gần như hỗn loạn từ đầu đến cuối: voi và ngựa liên tục xung đột trong các đại cảnh, bãi quay gặp bão cát, thậm chí còn phát hiện cả mìn sót lại từ Thế chiến II. Trong lúc đó, báo chí lại dồn mọi sự chú ý vào chuyện tình giữa Elizabeth Taylor và Richard Burton dù cả hai đều đã có gia đình, biến quá trình sản xuất thành ví dụ tiêu biểu cho hậu trường nhiều sóng gió nhất lịch sử Hollywood.

Sebastiane (1976)

Trong số nhiều cách diễn giải thế giới cổ đại trên màn ảnh, Sebastiane (1976) của Derek Jarman là trường hợp gần như không có tiền lệ. Đây là tác phẩm đầu tiên trong lịch sử được thực hiện hoàn toàn bằng tiếng Latin. Đồng hành cùng phần nhạc nền đầy ám ảnh của Brian Eno, bộ phim tái hiện những ngày cuối đời của Thánh Sebastian trước khi ông tử đạo.

Jarman tìm thấy cảm hứng từ hình tượng Thánh Sebastian, người từ lâu đã trở thành biểu tượng trong văn hóa queer nhờ vô số tác phẩm nghệ thuật khắc họa cơ thể bị xuyên bởi những mũi tên. Ông tự viết kịch bản rồi mời học giả chuyển ngữ toàn bộ sang tiếng Latin, tạo nên trải nghiệm điện ảnh vừa xưa cũ vừa khác thường. Trong Sebastiane, cơ thể nam giới trở thành trung tâm của mọi khung hình, được nhìn qua lăng kính đồng tính đầy trực diện.

Thay vì phục dựng La Mã qua trường quay hoành tráng, Jarman chọn các bãi biển và ghềnh đá ở Sardinia làm bối cảnh, rồi để thiên nhiên tự khắc họa vẻ đẹp của thế giới cổ đại. Quá trình ghi hình cũng không hề suôn sẻ khi ê kíp phải tìm cách che giấu những cảnh khỏa thân nam trước sự tò mò (thậm chí phản đối) của người dân địa phương. Đặc biệt, phân cảnh mở đầu với bữa tiệc quy tụ các nghệ sĩ, vũ công và những gương mặt nổi bật của cộng đồng punk London đã tạo nên sự giao thoa đầy ngẫu hứng giữa hai thời đại. Như chính Derek Jarman từng mô tả, đó là khoảnh khắc “London hiện đại nháy mắt với La Mã ngàn xưa”.

Caligula (1979)

Nếu thấy The Odyssey vẫn còn quá “hiền” thì Caligula sẽ đưa bạn đến một thái cực hoàn toàn khác. Lấy cảm hứng từ cuộc đời của Hoàng đế Caligula, nhân vật khét tiếng gắn với quyền lực tuyệt đối, sự suy đồi và cơn điên loạn, bộ phim của đạo diễn Tinto Brass nhanh chóng trở thành một trong những tác phẩm tai tiếng nhất lịch sử điện ảnh. Malcolm McDowell vào vai vị hoàng đế trẻ tuổi, bên cạnh Teresa Ann Savoy trong vai Drusilla và Helen Mirren trong vai Caesonia, người vợ cuối cùng của ông.

Vượt lên trên tất cả tai tiếng và bất đồng trong quá trình quay, bộ phim được đánh giá cao về thế giới thị giác ấn tượng. Được biết, bối cảnh phim do Danilo Donati thiết kế (người từng đảm nhận phần mỹ thuật cho Fellini Satyricon và Oedipus Rex) đã góp phần tái hiện một La Mã vừa xa hoa, vừa méo mó như bước ra từ cơn ác mộng.

Dù từng bị giới phê bình đánh giá thấp khi ra mắt, Caligula dần được nhìn nhận lại như một tác phẩm cult của điện ảnh thế kỷ XX. Năm 2020, nhà sản xuất Thomas Negovan bắt đầu phục dựng bộ phim từ các cuộn phim âm bản gốc nhằm đưa tác phẩm đến gần hơn với ý tưởng ban đầu của ê kíp sáng tạo. Ba năm sau, Caligula: The Ultimate Cut chính thức ra mắt tại Liên hoan phim Cannes. Malcolm McDowell cũng chia sẻ rằng nhờ quá trình phục dựng này, một trong những màn trình diễn mà ông tâm đắc nhất cuối cùng đã được nhìn nhận đúng giá trị. Với nhiều khán giả và giới nghiên cứu điện ảnh, Caligula ngày nay được nhớ đến vì tham vọng nghệ thuật và khả năng gợi mở cuộc đối thoại về ranh giới giữa lịch sử, điện ảnh và sự khiêu khích.

Othon (1970)

Thường được biết đến với tên ngắn gọn Othon, phim thực chất mang một nhan đề dài đầy chất thơ: Eyes Do Not Want to Close at All Times hoặc Perhaps One Day Rome Will Allow Herself to Choose in Her Turn (tạm dịch: Đôi mắt không phải lúc nào cũng muốn khép lại, hay Biết đâu một ngày chính La Mã sẽ tự chọn lấy vận mệnh của mình). Được thực hiện bởi bộ đôi đạo diễn Jean-Marie Straub và Danièle Huillet, tác phẩm chuyển thể từ vở kịch cùng tên của Pierre Corneille, lấy bối cảnh cuộc khủng hoảng chính trị tại La Mã vào năm 69 sau Công nguyên.

Câu chuyện xoay quanh Hoàng đế Galba trước quyết định lựa chọn người kế vị: Pison, người chính trực nhưng thiếu bản lĩnh, hay Otho, nhân vật đầy tham vọng và mưu lược. Tuy nhiên, thay vì tập trung vào màn đấu trí hay kịch tính quyền lực, Othon quan tâm đến nhịp điệu của ngôn ngữ, không gian và thời gian.

Bộ phim được quay giữa những tàn tích trên đồi Palatine. Các nhân vật thời xưa đối thoại trong khi khung cảnh Rome cùng dòng xe cộ tấp nập vẫn hiện diện ngay phía sau. Sự giao thoa ấy khiến quá khứ và hiện tại dường như song hành đồng thời trong một khung hình. Với lối thoại nhanh, đều và gần như không biểu cảm, Othon thực sự không dễ tiếp cận. Thế nhưng, chính nhịp điệu thôi miên của thoại, tiếng nước từ đài phun và những thước phim 16mm đã tạo nên sức cuốn hút rất riêng. Hoàn toàn đối lập với nhịp kể dồn dập của các bom tấn đương đại, Othon mang tính chiêm nghiệm và người xem được mời gọi cảm nhận lịch sử qua trực giác nhiều hơn là cốt truyện.

Young Aphrodites (1963)

Khác với những thiên sử thi ngập tràn chiến trận, tranh giành quyền lực, Young Aphrodites đưa người xem đến thế giới bình lặng và giàu chất thơ. Lấy cảm hứng từ các tác phẩm của thi sĩ Theocritus cùng tiểu thuyết Hy Lạp Daphnis and Chloe của Longus, bộ phim lấy bối cảnh vào khoảng năm 200 trước Công Nguyên, theo chân nhóm người chăn cừu di chuyển đến vùng đồng cỏ mới. Tại đây, hai câu chuyện tình yêu song song dần hé mở: một giữa đôi trai gái trẻ và một giữa hai đứa trẻ vừa chớm bước vào những rung động đầu đời.

Nhẹ nhàng nhưng không kém phần gợi cảm, Young Aphrodites khắc họa những “nghi thức” tán tỉnh mộc mạc gắn liền với thiên nhiên. Nơi đó, con người, muông thú và chim chóc cùng hiện diện trong nhịp sống thường nhật. Nhiều diễn viên trong phim cũng chính là người chăn cừu ngoài đời, phần nào tạo nên vẻ chân thực hiếm có cho tác phẩm. Đối lập với dòng phim “sword-and-sandal” vốn thống trị màn ảnh thời bấy giờ, bộ phim tiết chế tối đa lời thoại và hành động, để cảnh sắc, ánh nhìn và sự lặng im kể câu chuyện của mình.

Chính lối kể thơ mộng ấy đã giúp đạo diễn Nikos Koundouros giành giải Đạo diễn xuất sắc nhất tại Liên hoan phim Berlin năm 1963. Đến nay, Young Aphrodites vẫn được xem là tác phẩm đẹp về tình yêu tuổi trẻ. Người xem sẽ có cơ hội đi qua chuỗi cảm xúc đầu đời trong trẻo, mong manh giữa thế giới ngây thơ nhưng cũng không thiếu khắc nghiệt của cuộc sống.

Theo Dazed