Chất liệu Việt: Khoảng cách còn xa từ xưởng dệt đến biểu tượng toàn cầu

Việt Nam sở hữu năng lực dệt may thuộc nhóm lớn nhất thế giới, với nhiều chất liệu đạt chất lượng cao và khả năng sản xuất ổn định cho các thương hiệu quốc tế. Thế nhưng, vẫn còn hạn chế những chất liệu từ Việt Nam có thể bước ra khỏi vai trò nguyên liệu để trở thành một cái tên được ghi nhớ trong thời trang toàn cầu.

Những khung cửi ở làng lụa Vạn Phúc vẫn hoạt động mỗi ngày, giữa tiếng xe máy và các cửa hàng lưu niệm phủ kín con phố nhỏ ở Hà Đông. Hơn một thế kỷ trước, lụa nơi đây từng xuất hiện tại hội chợ Marseille năm 1931 và được người Pháp xem như một trong những sản phẩm thủ công tinh xảo nhất của Đông Dương. Từ thời Nguyễn, lụa Vạn Phúc đã đi vào quốc phục cung đình, rồi tiếp tục theo các chuyến hàng xuất khẩu sang Đông Âu trong giai đoạn hậu chiến.

Thật rõ ràng khi Việt Nam luôn nằm trong nhóm quốc gia xuất khẩu dệt may hàng đầu thế giới, sở hữu năng lực sản xuất trải dài từ sợi, dệt, nhuộm đến hoàn thiện sản phẩm. Nhiều chất liệu nội địa được đánh giá cao về độ khéo léo, giá thành cạnh tranh và khả năng đáp ứng đơn hàng lớn. Song trên bản đồ thời trang toàn cầu, rất ít loại vải được nhận diện bằng chính tên gọi Việt Nam.

Bởi vậy, khoảng cách giữa “sản xuất tốt” và “vươn tầm” trong thời trang chưa bao giờ nằm hoàn toàn ở chất lượng vật liệu. Nó liên quan tới khả năng định danh, quyền lực thương hiệu, hệ sinh thái sáng tạo và cách một quốc gia biến chất liệu thành biểu tượng văn hóa. Đó cũng là lý do nhiều làng nghề Việt đã tồn tại hàng trăm năm, nhiều xưởng dệt Việt đã tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu suốt nhiều thập kỷ, nhưng khái niệm “Vietnamese fabric” vẫn khá mờ nhạt trong nhận thức quốc tế.

Đọc thêm: Tiềm năng của thị trường dệt may Việt Nam

Khi chất lượng không tự chuyển hóa thành quyền lực

Trong thời trang cao cấp, chất liệu hiếm khi được định giá chỉ bằng độ bền hay kỹ thuật dệt. Giá trị của nó nằm ở tầng sâu hơn gồm lịch sử địa phương, hệ sinh thái thủ công, công nghệ hoàn thiện và khả năng tạo ra một bản sắc có thể được nhận diện và gọi tên.

Biella của Ý là một trường hợp tiêu biểu. Vùng Piedmont này phát triển ngành len từ thời Trung Cổ và trở thành trung tâm dệt may châu Âu từ thế kỷ XIX. Hiện Biella được UNESCO công nhận là “Creative City” nhờ hệ sinh thái hoàn chỉnh kéo dài hàng trăm năm, từ chọn lọc lông cừu Merino đến kéo sợi, dệt vải và hoàn thiện bề mặt. Những tên tuổi như Loro Piana, Ermenegildo Zegna hay Vitale Barberis Canonico đều xuất phát từ đây, trong đó Vitale Barberis Canonico vận hành từ năm 1663 và được xem là xưởng len lâu đời nhất còn hoạt động.

Italian wool giữ vị thế nhờ khả năng biến chất liệu thành biểu tượng tailoring Ý. “Biella wool” trở thành dấu hiệu nhận diện cho độ rũ, độ nhẹ và cấu trúc hoàn thiện đặc trưng, nơi địa lý gần như hòa vào sản phẩm. Ngay cả trong bối cảnh ngành dệt may Ý chững lại năm 2025, Biella vẫn chiếm gần 30% giá trị xuất khẩu của vùng Alto Piemonte.

Tại Nhật Bản, denim Okayama phát triển theo hướng khác. Kojima từng sản xuất đồng phục lao động sau Thế chiến II trước khi chuyển sang denim vào thập niên 1960. Sau hơn sáu thập kỷ, Okayama trở thành trung tâm denim toàn cầu, nơi raw denim được xem như chuẩn mực của kỹ thuật lành nghề. Denim Nhật được định danh bởi kỹ thuật nhuộm rope-indigo, khung dệt shuttle loom và khả năng biến đổi theo thời gian. Điều đáng chú ý là Nhật Bản không hề sở hữu lợi thế nguyên liệu vượt trội. Giá trị denim Nhật đến từ hệ sinh thái văn hóa được xây dựng quanh nghề dệt.

Trong khi đó, Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 44 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu dệt may, với Mỹ chiếm gần 40%. Ngành đã trở thành một trong những trung tâm sản xuất quan trọng của chuỗi cung ứng toàn cầu, trải rộng từ sportswear đến thời trang đại chúng và cao cấp. Việt Nam có lụa, đũi, cotton pha, sợi tái chế và năng lực sản xuất lớn, nhưng phần lớn vẫn nằm trong mô hình OEM trước khi được gắn nhãn bởi thương hiệu quốc tế.

Song song, mô hình OEM trong hơn hai thập kỷ đã giúp Việt Nam mở rộng nhanh năng lực sản xuất nhờ tốc độ, quy mô và khả năng đáp ứng đơn hàng. Đặc biệt trong giai đoạn tái cấu trúc chuỗi cung ứng hậu đại dịch và căng thẳng thương mại Mỹ–Trung, Việt Nam trở thành lựa chọn thay thế ổn định cho nhiều thương hiệu quốc tế.

Nhưng chính cấu trúc này cũng định hình giới hạn dài hạn. Trong ngành thời trang, phần giá trị cao nhất nằm ở nghiên cứu vật liệu, công nghệ dệt, bằng sáng chế sợi, xử lý bề mặt và hệ thống thương hiệu đứng sau chất liệu. Sản xuất tạo ra quy mô, nhưng quyền lực sáng tạo nằm ở khâu sở hữu công nghệ và định nghĩa sản phẩm.

Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp Việt vẫn tập trung chủ yếu vào cắt may và sản xuất theo đơn đặt hàng quốc tế. Dù tỷ lệ nội địa hóa nguyên phụ liệu cải thiện, ngành vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu sợi, hóa chất nhuộm và công nghệ hoàn thiện từ châu Á. Sự phụ thuộc này khiến Việt Nam khó xây dựng bản sắc vật liệu riêng. Sản lượng lớn không tự động chuyển hóa thành quyền lực văn hóa. Quyền lực ấy thuộc về bên nắm công nghệ, khả năng kể chuyện và hệ thống sở hữu trí tuệ.

Ngành dệt may Việt Nam đã có năng lực sản xuất đáng kể, nhưng vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu vẫn nghiêng về thực thi hơn là định nghĩa. Khi một ngành vận hành lâu dài trong vai trò gia công, bước chuyển sang vai trò định hình tiêu chuẩn vật liệu và thẩm mỹ trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

Đọc thêm: Vải sợi Dứa PINALINA™ – Thành quả từ mô hình Hệ sinh thái Đổi Mới Sáng Tạo Mở (Open Innovation)

Muốn vươn tầm, chất liệu Việt cần nhiều hơn một nhà máy tốt

Trong thời trang toàn cầu, một chất liệu bước lên vị trí biểu tượng luôn đi cùng một hệ sinh thái hoàn chỉnh. Giá trị ngành được hình thành nhờ liên kết chặt giữa xưởng dệt, nhà thiết kế, viện nghiên cứu, trường đào tạo và các thương hiệu đủ sức đưa chất liệu ra thế giới.

Việt Nam đã xây dựng được năng lực sản xuất lớn, nhưng mối liên kết giữa sản xuất và sáng tạo vẫn còn phân mảnh. Trong nhiều trường hợp, xưởng dệt tập trung vào đơn hàng xuất khẩu và năng lực công nghiệp, trong khi thương hiệu thời trang lại ưu tiên hình ảnh bộ sưu tập, bán lẻ và truyền thông số. Khoảng cách này khiến quá trình phát triển dệt may mang bản sắc riêng diễn ra chậm và thiếu tính hệ thống.

Ở các trung tâm thời trang lớn, đổi mới vật liệu thường đến từ hợp tác dài hạn giữa nhiều tầng cấu trúc. Hệ sinh thái LVMH vận hành các chương trình nghiên cứu và đầu tư vào startup vật liệu thông qua những nền tảng như La Maison des Startups. Kering thúc đẩy vật liệu sinh học và công nghệ dệt may tái tạo thông qua các quỹ đầu tư chuyên biệt. Ngành dệt may vì thế trở thành một phần của chiến lược cạnh tranh dài hạn, thay vì chỉ là yếu tố phục vụ thiết kế.

Theo McKinsey & Company năm 2025, hơn 60% lãnh đạo ngành thời trang toàn cầu xem đổi mới vật liệu và truy xuất nguồn gốc là ưu tiên chiến lược, đặc biệt trong bối cảnh áp lực ESG và yêu cầu minh bạch chuỗi cung ứng từ châu Âu và Bắc Mỹ ngày càng gia tăng. Textile hiện là điểm giao thoa giữa công nghệ, tính bền vững và sở hữu trí tuệ.

Trong bối cảnh đó, lợi thế lao động giá rẻ ngày càng mất tính bền vững. Các quốc gia giữ vai trò quan trọng trong chuỗi giá trị buộc phải chuyển dịch sang mô hình dựa trên đổi mới và xây dựng thương hiệu.

Việt Nam sở hữu nhiều chất liệu có tiềm năng. Lụa Tân Châu với kỹ thuật nhuộm mặc nưa tạo sắc đen ánh đặc trưng, lụa Vạn Phúc với lịch sử lâu đời, cùng các cộng đồng dệt thủ công ở Tây Bắc và Tây Nguyên với hệ hoa văn và kỹ thuật nhuộm bản địa riêng biệt. Đây là những chất liệu mang lợi thế khó sao chép từ các nền sản xuất công nghiệp, nhờ chiều sâu văn hóa và kỹ thuật thủ công.

Tuy nhiên, giá trị văn hóa chưa tự động chuyển hóa thành giá trị thương mại quốc tế. Thách thức lớn nằm ở chuẩn hóa và định danh. Nhiều làng nghề vẫn sản xuất quy mô nhỏ, chất lượng chưa đồng đều và thiếu cơ chế bảo hộ chỉ dẫn địa lý hoặc chiến lược thương hiệu quốc tế.

Khả năng kể chuyện trở thành yếu tố quyết định. Người tiêu dùng xa xỉ ngày nay không chỉ mua sản phẩm vật lý mà còn mua hệ giá trị, văn hóa và cảm giác kết nối với nguồn gốc.

Con đường của chất liệu Việt vì thế không dừng ở việc mở rộng sản xuất. Giá trị dài hạn nằm ở khả năng xây dựng một hệ sinh thái nơi sáng tạo, công nghệ, văn hóa và thương hiệu cùng vận hành trong một chiến lược thống nhất. Khi chất liệu được xem như tài sản văn hóa thay vì nguyên liệu công nghiệp, cơ hội để nó bước vào bản đồ thời trang toàn cầu mới thực sự hình thành.